ONhiem.comÔ Nhiễm
Nguồn gây ô nhiễm không khí

Làng nghề tái chế nhựa, giấy, kim loại: khói, mùi và người sống quanh làng nghề

Tái chế nhựa, giấy, kim loại nuôi sống nhiều làng nhưng để lại khói, mùi và bụi kim loại. Từng nghề thải gì, ai chịu nhiều nhất và người trong làng tự bảo vệ ra sao.

Courtyard of a small recycling workshop piled with bales of shredded plastic scraps, faint smoke from a short chimney, worker sorting by hand, seen from above

Làng nghề tái chế nhựa, giấy và kim loại gây ô nhiễm không khí chủ yếu qua ba đường: khói từ lò nấu, lò hơi đốt than hoặc đốt phế liệu; mùi hắc của nhựa nóng chảy, hoá chất tẩy rửa; và bụi kim loại từ khâu nấu, đúc. Vì xưởng nằm xen trong nhà dân, khói thải ra ở độ cao thấp, người trong làng hít trực tiếp, trẻ con chơi ngay cạnh bãi phế liệu.

Nghề tái chế nuôi sống nhiều làng ở đồng bằng sông Hồng và một số vùng ven đô phía Nam, đồng thời xử lý một lượng rất lớn phế liệu của cả nước. Bài này không bàn chuyện bỏ nghề; nó giúp người sống trong và quanh làng nghề biết từng loại nghề thải gì, ai chịu nhiều nhất, và những việc làm được để giảm phơi nhiễm cho gia đình. Ô nhiễm ở các làng nghề gỗ, gốm, dệt nhuộm có bài riêng trên các trang chuyên về sản xuất.

Mỗi nghề thải gì vào không khí

Tái chế nhựa. Nhựa phế liệu được phân loại, xay, rửa rồi nấu chảy để tạo hạt. Khâu nấu chảy sinh hơi nhựa có mùi hắc, khó chịu; phần nhựa bẩn, nhựa không tái chế được nhiều khi bị đốt lộ thiên, tạo khói đen độc hại. Khâu rửa dùng hoá chất và thải nước bẩn ra kênh mương.

Tái chế giấy. Giấy vụn được ngâm, nấu thành bột. Lò hơi cấp nhiệt cho khâu nấu thường đốt than, thải khói bụi và lưu huỳnh điôxít; bột giấy và nước thải bốc mùi chua nồng, nhất là mùa nóng.

Tái chế kim loại. Nhôm, đồng, chì, sắt phế liệu được nấu chảy để đúc lại. Lò nấu thủ công thải khói chứa bụi kim loại; nấu chì từ ắc quy cũ là khâu nguy hiểm nhất vì chì bay theo khói và bám vào bụi đất quanh xưởng.

Đốt phế liệu bóc vỏ. Để lấy lõi đồng trong dây điện, có nơi đốt cả cuộn dây cho cháy hết lớp vỏ nhựa. Khói đen đặc, mùi rất nặng, và là một trong những dạng ô nhiễm độc hại nhất của nghề tái chế.

Bãi phế liệu. Phế liệu chất đống ngoài trời bay bụi khi khô, bốc mùi khi mưa, đôi khi tự cháy hoặc bị đốt để giảm khối lượng.

Vì sao làng nghề khó xử lý hơn một nhà máy

Nhà máy có một hàng rào, một ống khói, một chủ đầu tư phải lập hồ sơ môi trường. Làng nghề thì gồm hàng trăm xưởng hộ gia đình, mỗi xưởng một lò nhỏ, nằm xen trong ngõ xóm, sân nhà. Không xưởng nào thải nhiều nếu đứng riêng, nhưng cộng lại thành một nguồn rất lớn trải đều khắp làng, lại thải ra ngay ở độ cao mái nhà.

Chi phí xử lý cũng là trở ngại. Một hệ thống lọc khói hay xử lý nước thải đúng chuẩn vượt quá khả năng của từng hộ; còn chuyển cả làng vào cụm công nghiệp tập trung thì cần quỹ đất, hạ tầng và thời gian. Nhiều địa phương đã quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề để đưa các khâu ô nhiễm nhất ra khỏi khu dân cư, nhưng tiến độ khác nhau, có nơi xưởng vẫn quay về làng vì tiện nhà, tiện người làm.

Thêm vào đó là tính mùa vụ của phế liệu và giá cả: lúc giá phế liệu cao, xưởng chạy hết công suất cả đêm; lúc giá thấp, phế liệu tồn đọng chất đống. Khói, mùi vì thế không đều, có tuần rất nặng, có tuần dịu hẳn, khiến người dân khó chứng minh khi phản ánh nếu không ghi chép.

Ai chịu ảnh hưởng nhiều nhất

Người làm việc trực tiếp ở lò nấu, khâu đốt, khâu phân loại phế liệu tiếp xúc nhiều nhất, thường không có bảo hộ đầy đủ. Kế đến là gia đình sống cùng nhà với xưởng: bếp ăn, phòng ngủ cách lò nấu vài bước chân, quần áo phơi cạnh đống phế liệu. Người sống trong làng nhưng không làm nghề vẫn hít khói, ngửi mùi mỗi ngày.

Trẻ nhỏ là nhóm cần để ý nhất. Trẻ chơi dưới đất, hay đưa tay lên miệng, nên dễ nuốt phải bụi đất có lẫn kim loại, đặc biệt ở làng nấu chì. Trẻ đang lớn cũng nhạy cảm hơn người lớn với nhiều chất độc. Phụ nữ mang thai sống hoặc làm việc gần lò nấu kim loại cũng nên tránh tiếp xúc.

Nếu gia đình sống ở làng có nghề nấu chì, tái chế ắc quy hoặc đốt dây điện, và trẻ có biểu hiện chậm lớn, kém ăn, hay mệt, đau bụng không rõ lý do, hãy đưa trẻ đi khám và nói rõ với bác sĩ về nghề của làng. Bác sĩ sẽ quyết định có cần xét nghiệm gì hay không; gia đình không tự kết luận hay tự cho trẻ dùng thuốc.

Nhận ra khói và mùi theo từng nghề

Người sống lâu trong làng thường phân biệt được khói của khâu nào chỉ bằng mũi và mắt. Bảng dưới gom lại những dấu hiệu hay gặp để người mới đến, người đi xem nhà đất quanh làng nghề có thể nhận ra.

Dấu hiệuThường đến từNên làm gì
Mùi nhựa nóng hắc, đều đều cả ngàyLò nấu chảy, tạo hạt nhựaĐóng cửa phía xưởng, thông gió phía ngược lại
Khói đen đặc, mùi khét gắt, thường vào chiều tối hoặc ban đêmĐốt nhựa thải, đốt vỏ dây điệnĐưa trẻ vào phòng kín, ghi lại giờ và hướng khói để phản ánh
Mùi chua nồng, nặng hơn vào ngày nắng nóngBể ngâm bột giấy, nước thải xưởng giấyKhông dùng nước kênh gần đó để tưới rau
Khói xám từ ống khói thấp, bụi đen bám máiLò hơi đốt than của xưởng giấy, xưởng nhuộmLau nhà bằng khăn ẩm, phơi đồ phía khuất gió
Khói trắng xám từ lò nhỏ, mùi kim loạiLò nấu nhôm, đồng, chìGiữ trẻ xa xưởng, rửa tay trước khi ăn
Mùi hôi chua sau mưa quanh bãi phế liệuPhế liệu ướt phân huỷ, nước rỉ từ bãiKhông để trẻ chơi gần bãi, khơi thông rãnh thoát nước

Mùi không phải thước đo độc hại: có chất độc không mùi và có mùi khó chịu nhưng ít độc. Bảng này để nhận ra nguồn, còn mức độ phải dựa vào quan trắc và kết luận của cơ quan chức năng.

Giảm phơi nhiễm cho gia đình trong làng nghề

Những việc dưới đây không đòi hỏi nhiều tiền, nhưng làm đều đặn sẽ giảm đáng kể lượng khói, bụi gia đình hít và nuốt phải.

  • Tách chỗ ở khỏi chỗ làm: nếu xưởng nằm trong nhà, ngăn bằng tường hoặc vách kín, bố trí phòng ngủ, bếp ở phía xa lò nấu và đầu gió.
  • Không đốt phế liệu, dây điện, nhựa thừa ngoài sân; thu gom phần không tái chế được để đưa đi xử lý.
  • Người làm nghề thay quần áo, rửa tay, rửa mặt trước khi vào nhà, ăn uống, bế con; giặt quần áo làm việc riêng.
  • Lau nhà bằng khăn ẩm nhiều lần trong tuần, nhất là sàn nơi trẻ bò, chơi.
  • Không cho trẻ chơi trong xưởng, cạnh bãi phế liệu, cạnh lò nấu; rửa tay cho trẻ trước khi ăn.
  • Không trồng rau ăn lá sát xưởng nấu kim loại hoặc tưới bằng nước kênh nhận nước thải xưởng.
  • Người làm nghề dùng khẩu trang chống bụi, găng tay, và nếu được, khám sức khoẻ định kỳ.

Những thay đổi nhỏ này hiệu quả nhất khi cả xóm cùng làm, vì khói của một nhà vẫn bay sang nhà bên cạnh.

Ô nhiễm không chỉ trong không khí

Ở làng nghề tái chế, khói và mùi chỉ là phần dễ nhận ra nhất. Bụi kim loại từ lò nấu lắng xuống mặt đất, mái nhà, theo nước mưa trôi xuống ao, ruộng. Nước rửa nhựa, nước nấu bột giấy nhiều khi xả thẳng ra kênh mương chung, rồi chính nước kênh ấy lại được dùng tưới rau, nuôi cá. Vì vậy chuyện sức khoẻ ở làng nghề là chuyện của cả không khí, nước và đất cùng lúc.

Điều này dẫn tới vài thói quen đáng giữ: nguồn nước ăn uống nên là nước máy hoặc nước đã qua xử lý thay vì nước giếng nông gần xưởng; rau ăn lá nên mua từ vùng khác hoặc trồng trong thùng với đất sạch thay vì trồng sát kênh nhận nước thải; ao gần xưởng không nên dùng nuôi cá để ăn khi chưa biết chất lượng nước. Những chuyện về nước sinh hoạt theo vùng và đất nhiễm kim loại quanh làng nghề có bài riêng trong các danh mục khác của trang.

Muốn biết chất lượng đất, nước quanh nhà, cách chắc chắn là lấy mẫu gửi phòng thí nghiệm được công nhận. Một số địa phương có chương trình quan trắc môi trường làng nghề và công bố kết quả; hỏi chính quyền xã hoặc Sở phụ trách môi trường xem làng mình đã được quan trắc chưa.

Tiếng nói chung của người trong làng

Ở làng nghề, người gây ô nhiễm và người chịu ô nhiễm thường là hàng xóm, họ hàng của nhau. Vì vậy cách được việc thường là bàn chung trong thôn hoặc hội nghề: thống nhất không đốt phế liệu ngoài trời, giờ chạy lò nấu, chỗ tập kết phế liệu xa khu ở, góp tiền thuê thu gom phần rác thải nghề. Nhiều làng đã có quy ước như vậy và giảm được khói đáng kể.

Khi có xưởng cố tình đốt dây điện, nhựa thải ban đêm, hoặc khói, mùi vượt quá mức chịu đựng mà góp ý không được, người dân có thể phản ánh lên chính quyền xã hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của tỉnh, đường dây nóng của Sở phụ trách môi trường nơi bạn ở. Ghi rõ địa điểm, giờ thường xảy ra, kèm ảnh hoặc video. Việc xử lý vi phạm và hỗ trợ chuyển đổi là trách nhiệm của chính quyền theo quy định hiện hành.

Gia đình đang cân nhắc chuyển tới sống ở một làng nghề tái chế, hoặc mua đất gần đó, nên đi xem vào nhiều thời điểm khác nhau trong tuần, buổi sáng và buổi tối, ngày khô và ngày ẩm, để cảm nhận đúng mức khói, mùi thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Sống ở làng tái chế nhựa có hại không?

Khói từ nấu chảy và đốt nhựa thải chứa nhiều chất độc hại, mùi hắc gây khó chịu. Mức ảnh hưởng tuỳ khoảng cách tới xưởng, cách xưởng vận hành và việc có đốt nhựa lộ thiên hay không. Tách chỗ ở khỏi chỗ làm và không đốt nhựa thải giảm được phơi nhiễm đáng kể.

Vì sao làng nghề nấu chì đặc biệt nguy hiểm cho trẻ em?

Chì bay theo khói rồi lắng xuống bụi đất quanh xưởng. Trẻ chơi dưới đất, hay đưa tay lên miệng nên dễ nuốt phải, và trẻ đang lớn nhạy cảm hơn người lớn. Gia đình ở làng nấu chì nên giữ nhà sạch bụi và đưa trẻ đi khám khi có biểu hiện bất thường.

Đốt dây điện lấy đồng có bị cấm không?

Đốt chất thải, phế liệu ngoài trời gây ô nhiễm là hành vi bị pháp luật bảo vệ môi trường hạn chế và có thể bị xử phạt. Mức phạt cụ thể theo văn bản hiện hành; người dân thấy việc này nên phản ánh lên chính quyền xã.

Mùi chua nồng ở làng tái chế giấy từ đâu ra?

Mùi đến từ bột giấy ngâm, nấu và nước thải chưa xử lý, rõ nhất vào mùa nóng. Lò hơi đốt than phục vụ khâu nấu còn thải thêm khói bụi. Hệ thống thu gom, xử lý nước thải chung của làng giúp giảm mùi nhiều nhất.

Đưa làng nghề vào cụm công nghiệp có hết ô nhiễm không?

Cụm công nghiệp tập trung giúp tách khâu ô nhiễm ra khỏi nhà dân và cho phép xây hệ thống xử lý chung, nên giảm phơi nhiễm cho người trong làng rõ rệt. Tuy vậy cụm cũng phải vận hành xử lý khí thải, nước thải đúng quy định thì mới thật sự giảm ô nhiễm.

Người làm nghề tái chế nên bảo vệ mình thế nào?

Dùng khẩu trang chống bụi đúng loại, găng tay, làm việc ở nơi thông thoáng, thay quần áo và rửa tay trước khi ăn uống, về nhà. Khám sức khoẻ định kỳ và đi khám khi ho kéo dài, khó thở hay mệt mỏi bất thường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138