Ô nhiễm ánh sáng là việc ánh sáng nhân tạo ban đêm bị dùng quá mức hoặc chiếu sai chỗ: tràn vào cửa sổ nhà dân, gây chói mắt người đi đường, làm bầu trời đêm đô thị sáng mờ không còn thấy sao; với người dân, tác động rõ nhất là ánh sáng từ màn hình quảng cáo, đèn sân thể thao, đèn công trình hay đèn đường chiếu thẳng vào phòng ngủ làm khó ngủ và rối nhịp sinh học. Khác với tiếng ồn, ánh sáng dễ che chắn hơn trong nhà, và cũng dễ điều chỉnh tại nguồn nếu chủ nguồn sáng hợp tác.
Bài này giải thích các dạng ô nhiễm ánh sáng, nguồn sáng hay gây phiền ở đô thị và ven đô, vì sao ánh sáng ban đêm ảnh hưởng tới giấc ngủ, những việc làm được ngay trong phòng ngủ, cách góp ý với nguồn sáng một cách cụ thể và khi nào nên phản ánh. Quy định về ánh sáng ngoài trời ở Việt Nam nằm rải rác trong nhiều văn bản về quảng cáo, chiếu sáng đô thị, xây dựng, nên bạn cần tra văn bản hiện hành khi muốn dẫn chiếu.
Các dạng ô nhiễm ánh sáng
Ánh sáng tràn. Ánh sáng chiếu ra ngoài khu vực cần chiếu, ví dụ đèn pha sân bóng chiếu cả sang dãy nhà bên cạnh, đèn bảo vệ của nhà xưởng chiếu thẳng vào cửa sổ hàng xóm. Đây là dạng gây phiền trực tiếp nhất cho người dân.
Chói loá. Nguồn sáng quá mạnh, đặt thấp hoặc hướng thẳng vào tầm mắt, làm khó nhìn, giảm khả năng quan sát. Chói loá từ màn hình quảng cáo quá sáng ven đường hay đèn pha xe ngược chiều còn ảnh hưởng an toàn giao thông.
Bầu trời sáng mờ. Ánh sáng từ cả thành phố hắt lên trời, phản xạ qua bụi và hơi nước, khiến bầu trời đêm có màu cam xám, gần như không thấy sao. Đây là dạng ít ai để ý nhưng rộng nhất.
Chiếu sáng thừa. Đèn bật cả đêm ở nơi không ai dùng, độ sáng cao hơn nhu cầu, đèn trang trí phủ kín mặt tiền. Ngoài gây phiền còn lãng phí điện.
Những nguồn sáng hay gây phiền cho nhà dân
Người dân đô thị và ven đô thường phản ánh về các nguồn sau:
- Màn hình quảng cáo điện tử ngoài trời: sáng mạnh, nhấp nháy, đổi màu liên tục, nhiều khi hoạt động tới khuya, đặt đối diện hoặc sát cửa sổ nhà dân.
- Đèn sân bóng nhân tạo, sân tập thể thao: đèn pha công suất lớn đặt trên cột cao, chiếu tới tối muộn, góc chiếu chưa chuẩn sẽ tràn sang nhà xung quanh.
- Đèn chiếu sáng đường phố: đèn đặt ngay trước cửa sổ tầng hai, tầng ba, chụp đèn không che phía trên.
- Đèn công trường xây dựng: đèn pha chiếu cả đêm phục vụ thi công và bảo vệ.
- Đèn bảo vệ của nhà xưởng, kho bãi, nhà hàng xóm: đèn cảm biến bật tắt liên tục hoặc đèn pha bật suốt đêm hướng sang nhà khác.
- Đèn trang trí mặt tiền nhà hàng, khách sạn, cây xanh: dây đèn nhấp nháy, đèn hắt lên tường cao.
Nhiều nguồn trong số này có thể giảm phiền rất nhiều chỉ bằng cách chỉnh góc chiếu, lắp chụp chắn hay hẹn giờ tắt, không cần bỏ hẳn.
Ánh sáng ban đêm ảnh hưởng tới giấc ngủ thế nào
Cơ thể người có đồng hồ sinh học chạy theo chu kỳ sáng tối. Khi trời tối, cơ thể tiết nhiều hơn một hormone giúp buồn ngủ và điều hoà nhịp ngày đêm. Ánh sáng chiếu vào mắt ban đêm, nhất là ánh sáng trắng xanh từ đèn LED và màn hình, làm giảm tín hiệu này, khiến khó vào giấc, ngủ nông và dễ tỉnh giấc giữa đêm.
Ánh sáng nhấp nháy, đổi màu từ màn hình quảng cáo còn gây phiền hơn ánh sáng đều, vì mắt vẫn cảm nhận được sự thay đổi qua mí mắt khép. Trẻ nhỏ cần ngủ nhiều giờ và ngủ sớm hơn người lớn, nên phòng ngủ trẻ bị chiếu sáng từ bên ngoài ảnh hưởng rõ tới giấc ngủ của trẻ. Người làm ca đêm cần ngủ ban ngày thì gặp vấn đề ngược lại, cần phòng tối hoàn toàn.
Ngủ kém kéo dài kéo theo mệt mỏi, kém tập trung, dễ cáu và ảnh hưởng tới sức khoẻ chung. Bài này không chẩn đoán: nếu bạn mất ngủ nhiều tuần, ngủ dậy vẫn mệt, ngáy to, ngưng thở khi ngủ hoặc buồn ngủ ban ngày quá mức, hãy đi khám bác sĩ, vì mất ngủ có nhiều nguyên nhân ngoài ánh sáng, và đừng tự dùng thuốc ngủ.
Ảnh hưởng tới cây cối, côn trùng và chim
Ánh sáng ban đêm không chỉ ảnh hưởng con người. Côn trùng bị hút về phía đèn và chết hàng loạt quanh nguồn sáng mạnh, làm suy giảm quần thể côn trùng thụ phấn và thức ăn của chim, dơi. Chim di cư bay đêm có thể mất phương hướng quanh các toà nhà chiếu sáng rực. Ở ven biển, ánh sáng từ khu nghỉ dưỡng, đường ven biển có thể làm rùa biển con mới nở bò nhầm hướng vào đất liền thay vì ra biển.
Cây xanh đứng sát đèn đường cường độ cao cũng chịu ảnh hưởng: một số loài giữ lá lâu hơn bình thường hoặc ra hoa lệch mùa ở phía bị chiếu sáng. Với nông nghiệp, nông dân trồng thanh long dùng đèn để điều khiển ra hoa trái vụ, đó là ánh sáng có chủ đích, nhưng cũng cho thấy cây nhạy với ánh sáng đêm tới mức nào.
Những ảnh hưởng này giải thích vì sao nhiều nơi trên thế giới đã đưa ra hướng dẫn chiếu sáng thân thiện: chiếu xuống, không chiếu lên trời; dùng ánh sáng ấm thay vì trắng xanh; chỉ bật khi cần; giảm độ sáng sau một giờ nhất định. Những nguyên tắc này áp dụng được cho cả đèn nhà mình.
Quy định về ánh sáng: nguyên lý cần biết
Ở Việt Nam, ánh sáng ngoài trời chưa có một quy chuẩn giới hạn ánh sáng tràn vào nhà dân rõ ràng như quy chuẩn tiếng ồn. Các yêu cầu liên quan nằm rải rác: quy định về quảng cáo ngoài trời đề cập vị trí, kích thước, thời gian hoạt động của phương tiện quảng cáo và yêu cầu không ảnh hưởng an toàn giao thông, sinh hoạt của người dân; quy chuẩn và tiêu chuẩn về chiếu sáng đô thị đặt yêu cầu kỹ thuật cho đèn đường, chiếu sáng công cộng; quy định về trật tự xây dựng, an ninh trật tự áp dụng cho công trường và hoạt động ban đêm.
Nhiều tỉnh, thành có quy định riêng về giờ hoạt động của màn hình quảng cáo điện tử, khu vực được đặt và độ sáng. Vì các văn bản này thay đổi và khác nhau giữa địa phương, bạn nên hỏi UBND xã, phường hoặc tra quy định hiện hành của tỉnh, thành trước khi viện dẫn trong đơn.
Trong nhiều trường hợp, phản ánh về ánh sáng đi theo hướng đề nghị chủ nguồn sáng tôn trọng quyền sinh hoạt bình thường của hàng xóm, thay vì dựa vào một con số giới hạn. Nếu thiệt hại kéo dài và bạn cần hiểu quyền của mình theo pháp luật dân sự về quan hệ láng giềng, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Tự bảo vệ giấc ngủ trong nhà
Rèm cản sáng. Rèm vải dày nhiều lớp hoặc rèm có lớp phủ cản sáng là cách hiệu quả và rẻ nhất. Chú ý che kín mép rèm hai bên và phía trên, nơi ánh sáng hay lọt qua.
Bố trí giường. Đặt giường sao cho mắt không hướng thẳng ra cửa sổ có nguồn sáng. Chỉ đổi hướng giường đôi khi đã đủ giảm khó chịu.
Mặt nạ che mắt. Giải pháp tạm thời cho người lớn trong thời gian chờ nguồn sáng được điều chỉnh.
Giảm ánh sáng trong nhà buổi tối. Dùng đèn ánh sáng ấm, giảm độ sáng một giờ trước khi ngủ, hạn chế điện thoại, máy tính bảng trên giường. Ánh sáng từ bên ngoài sẽ ít ảnh hưởng hơn khi cơ thể đã sẵn sàng ngủ.
Đèn nhà mình. Kiểm tra đèn sân, đèn cổng, đèn biển hiệu của nhà mình có đang chiếu sang hàng xóm không. Dùng chụp chắn, hướng đèn xuống và hẹn giờ tắt là cách cư xử tốt với láng giềng.
Góp ý với nguồn sáng và phản ánh khi cần
Đề nghị cụ thể giúp chủ nguồn sáng dễ đồng ý hơn:
- Xác định đúng nguồn: đèn nào, đặt ở đâu, bật giờ nào, chiếu vào phòng nào của nhà bạn. Chụp ảnh từ trong phòng ngủ vào buổi tối để thấy rõ mức sáng.
- Gặp chủ sân thể thao, cửa hàng, nhà xưởng hoặc hàng xóm, đề nghị một trong các việc: chỉnh góc đèn chiếu xuống, lắp chụp chắn phía nhà bạn, giảm độ sáng, tắt màn hình hoặc đèn pha sau một giờ nhất định.
- Với đèn đường công cộng, liên hệ UBND xã, phường hoặc đơn vị quản lý chiếu sáng công cộng của địa phương, đề nghị lắp chụp chắn hoặc chỉnh hướng.
- Nếu góp ý không có kết quả, ghi lại ảnh, video theo ngày giờ trong một đến hai tuần.
- Gửi đơn phản ánh tới UBND xã, phường, đề nghị kiểm tra giấy phép quảng cáo, giờ hoạt động, điều kiện hoạt động của sân thể thao hoặc công trình.
Ánh sáng thường đi kèm tiếng ồn, như sân bóng có tiếng hò hét, màn hình quảng cáo có loa. Nêu cả hai trong cùng phản ánh nếu đúng là cùng một nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Đèn sân bóng chiếu vào phòng ngủ có phản ánh được không?
Được. Bạn góp ý trực tiếp với chủ sân, đề nghị chỉnh góc đèn, lắp chụp chắn và tắt đèn đúng giờ. Nếu không có kết quả, gửi đơn phản ánh tới UBND xã, phường kèm ảnh chụp từ trong phòng ngủ và giờ giấc đèn bật.
Có quy chuẩn nào giới hạn ánh sáng chiếu vào nhà dân không?
Hiện ánh sáng tràn chưa có giới hạn rõ ràng như tiếng ồn. Các yêu cầu liên quan nằm trong quy định về quảng cáo ngoài trời, chiếu sáng đô thị và quy định của từng địa phương, nên bạn cần tra văn bản hiện hành của tỉnh, thành nơi mình ở.
Ngủ trong phòng có ánh đèn đường có hại không?
Ánh sáng ban đêm có thể làm khó vào giấc và ngủ nông hơn. Rèm cản sáng, đổi hướng giường thường đủ giải quyết. Nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần hoặc buồn ngủ ban ngày quá mức, bạn nên đi khám bác sĩ.
Màn hình quảng cáo trước nhà sáng tới khuya thì làm sao?
Hỏi UBND xã, phường về giấy phép và giờ hoạt động được phép của màn hình đó, đề nghị chủ màn hình giảm độ sáng, tắt sau giờ quy định. Nhiều địa phương có quy định riêng về giờ hoạt động của quảng cáo điện tử.
Ánh sáng vàng ấm có đỡ hại hơn ánh sáng trắng không?
Ánh sáng ấm ít thành phần xanh hơn nên thường ít ảnh hưởng tới nhịp sinh học hơn ánh sáng trắng xanh ở cùng độ sáng. Dùng đèn ấm, độ sáng thấp vào buổi tối là thói quen tốt cho giấc ngủ.
Đèn bảo vệ nhà hàng xóm chiếu sang nhà mình có quá đáng không?
Đèn bảo vệ là nhu cầu chính đáng, nhưng chiếu thẳng vào phòng ngủ nhà bên là gây phiền. Bạn đề nghị hàng xóm chỉnh đèn hướng xuống sân nhà họ, lắp chụp chắn hoặc dùng đèn cảm biến chỉ bật khi có người.