Bà con vẫn đốt rơm rạ sau gặt vì đó là cách nhanh và rẻ nhất để dọn ruộng kịp vụ sau, trong khi rơm ngày nay không còn mấy giá trị như thời đun bếp và nuôi trâu bò. Khói từ hàng nghìn thửa ruộng cháy cùng lúc trong vài ngày cao điểm có thể theo gió phủ cả một vùng đồng bằng, lan tới các thị trấn và đô thị cách xa hàng chục cây số, nhất là vào chiều tối khi gió lặng.
Ở Bắc Bộ, mùa đốt đồng thường rơi vào hai đợt sau vụ chiêm xuân và vụ mùa; ở đồng bằng sông Cửu Long, lịch gặt dày hơn và trải theo từng vùng. Bài này nói về nguồn khói ấy từ góc người dân: vì sao khó bỏ, khói đi tới đâu, và những cách thay thế đang được làm thật trên đồng ruộng.
Vì sao rơm rạ vẫn bị đốt
Thời gian giữa hai vụ quá ngắn. Nhiều nơi chỉ có một đến hai tuần để làm đất cho vụ kế tiếp. Rơm để nguyên trên ruộng làm máy cày vướng, cấy khó; đốt một mồi lửa là xong trong buổi chiều.
Máy gặt đập rải rơm khắp ruộng. Trước đây gặt tay, rơm được bó mang về. Từ khi gặt bằng máy liên hợp, rơm bị cắt vụn và rải đều mặt ruộng, gom lại tốn công hơn trước.
Rơm mất chỗ dùng trong nhà. Bếp gas, bếp điện thay bếp rơm, trâu bò ít đi, mái rạ không còn. Rơm thành thứ thừa, không ai mua ở nhiều vùng.
Thói quen và niềm tin lâu đời. Nhiều người tin đốt rơm giúp diệt sâu bệnh, cỏ dại và tro bón lại cho ruộng. Một phần có lý, nhưng lửa cũng đốt mất chất hữu cơ và làm đất chai dần nếu năm nào cũng đốt.
Thiếu người làm. Lao động trẻ đi làm xa, ruộng do người lớn tuổi lo. Gom rơm, chở rơm, ủ rơm là việc nặng mà công làm thuê lại đắt.
Khói đốt rơm có gì và vì sao lan xa
Rơm ướt hoặc còn ẩm cháy âm ỉ, tạo nhiều khói trắng đục hơn ngọn lửa của củi khô. Trong khói có rất nhiều bụi mịn, khí CO và các hợp chất hữu cơ gây mùi khét, cay mắt. Đứng gần ruộng đang đốt, người nhạy cảm có thể thấy rát họng, chảy nước mắt, ho ngay.
Điều làm khói đốt đồng trở thành chuyện của cả vùng là tính đồng loạt. Khi cả một huyện gặt xong trong cùng một tuần, hàng nghìn đám cháy nhỏ cộng lại thành một nguồn khói rất lớn. Đốt thường diễn ra vào chiều muộn, đúng lúc gió yếu dần và lớp không khí sát mặt đất bắt đầu ổn định, nên khói không bốc cao mà trải ngang theo mặt đồng, trôi chậm về phía khu dân cư.
Khói đi xa bao nhiêu tuỳ hướng gió và thời tiết từng ngày. Những đợt cao điểm, người dân ở các đô thị lớn của đồng bằng sông Hồng từng ngửi thấy mùi khét rơm vào buổi tối dù xung quanh không có ruộng nào. Vì vậy bạn có thể thấy chỉ số chất lượng không khí trong thành phố xấu đi vài ngày sau mỗi vụ gặt, rồi tốt lên khi hết mùa đốt. Số đo cụ thể theo ngày bạn nên xem ở cổng quan trắc chính thức của tỉnh hoặc thành phố.
Mùa đốt đồng theo vùng
Lịch gặt khác nhau theo vùng và theo năm, phụ thuộc thời tiết và giống lúa. Bảng dưới chỉ là xu hướng thường gặp để bạn chuẩn bị, không phải lịch chính xác cho từng xã.
| Vùng | Thời điểm thường đốt nhiều | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đồng bằng sông Hồng (Hà Nội ngoại thành, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng, Ninh Bình…) | Sau vụ chiêm xuân, khoảng đầu hè; sau vụ mùa, khoảng mùa thu | Đợt mùa thu thường trùng lúc trời bắt đầu hanh, khói đọng lâu hơn |
| Bắc Trung Bộ (Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh) | Sau vụ đông xuân và vụ hè thu | Mùa hè có gió Lào khô nóng, lửa dễ lan ra bờ bụi |
| Đồng bằng sông Cửu Long (Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau…) | Rải theo ba vụ trong năm, nhiều nhất cuối vụ đông xuân vào mùa khô | Nhiều nơi thu gom rơm cuộn bán, đốt đã giảm so với trước |
| Vùng trung du, miền núi | Sau gặt lúa nương, lúa ruộng bậc thang; trùng mùa đốt nương làm rẫy | Khói lẫn với khói đốt thực bì, có bài riêng về cháy rừng |
Muốn biết chính xác xã mình đang gặt tới đâu, cách đơn giản nhất là hỏi thăm người làm ruộng quanh nhà hoặc theo dõi thông báo lịch thời vụ của ngành nông nghiệp địa phương.
Những cách xử lý rơm đang được làm thật
Không có một cách nào hợp cho mọi vùng. Điều làm được thường là kết hợp vài cách, tuỳ ruộng gần đường hay xa, có máy hay không, có người mua rơm hay không.
- Cuộn rơm bằng máy ngay sau khi gặt để bán làm thức ăn gia súc, làm chất độn chuồng, che phủ vườn cây. Ở nhiều vùng Nam Bộ, dịch vụ cuộn rơm đã thành nghề.
- Trồng nấm rơm ngay trên bờ ruộng hoặc mang về vườn; bã nấm sau đó dùng làm phân.
- Ủ rơm làm phân hữu cơ với chế phẩm vi sinh phân huỷ rơm, ủ đống ở góc ruộng hoặc bờ vườn vài tuần là dùng được.
- Phun chế phẩm rồi cày vùi rơm xuống ruộng, cho đủ nước để rơm phân huỷ trước khi cấy vụ sau; cách này trả chất hữu cơ cho đất.
- Dùng rơm che phủ gốc cây ăn quả, luống rau màu, giữ ẩm và hạn chế cỏ.
- Làm giá thể, nguyên liệu cho một số nghề thủ công hoặc cơ sở sản xuất phân bón, thức ăn chăn nuôi ở gần.
Nhiều địa phương có chương trình hướng dẫn và hỗ trợ chế phẩm xử lý rơm; bà con hỏi cán bộ khuyến nông hoặc hợp tác xã nông nghiệp ở xã để biết đang có chương trình nào.
Luật nói gì về đốt rơm rạ
Pháp luật về bảo vệ môi trường đặt nguyên tắc hạn chế đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời và khuyến khích tái sử dụng. Nhiều tỉnh, thành đã ban hành chỉ thị hoặc quy định riêng về việc không đốt rơm rạ, nhất là trên những cánh đồng gần đường cao tốc, sân bay, khu dân cư tập trung, vì khói còn làm giảm tầm nhìn gây nguy hiểm giao thông.
Mức xử phạt, phạm vi cấm và trách nhiệm của chính quyền xã được quy định trong các văn bản cụ thể và có thể thay đổi; nếu bạn cần căn cứ chính xác, hãy tra văn bản hiện hành của tỉnh mình. Trong thực tế, nhiều nơi ưu tiên vận động, hỗ trợ chế phẩm và kết nối người mua rơm hơn là xử phạt, vì người đốt phần lớn là nông dân không có lựa chọn nào rẻ hơn.
Nếu khói từ một khu ruộng cụ thể thường xuyên tràn vào nhà, vào trường học, cách hiệu quả là trao đổi với trưởng thôn, hợp tác xã hoặc chính quyền xã để tìm giải pháp chung cho cả cánh đồng, chẳng hạn thuê máy cuộn rơm theo nhóm hộ, thay vì phản ánh từng hộ đốt.
Người sống gần đồng ruộng chuẩn bị cho mùa đốt
Mùa đốt đồng ngắn và có thể đoán trước, nên chuẩn bị vài việc nhỏ giúp gia đình đỡ khói hơn hẳn.
- Ghi lại thời điểm gặt ở xã mình mỗi năm để biết tuần nào cần đề phòng.
- Chiều tối mùa đốt, đóng cửa sổ phía hướng ra cánh đồng, thu quần áo phơi ngoài sân sớm.
- Cho trẻ nhỏ chơi trong nhà vào chiều muộn những hôm thấy khói trải ngang mặt đồng.
- Người già, người bị hen hoặc bệnh phổi mạn tránh làm việc ngoài trời gần ruộng đang đốt; mang theo thuốc đang dùng theo đơn bác sĩ khi phải ra đồng.
- Đi xe máy qua đoạn đường có khói dày thì giảm tốc độ, bật đèn, đóng kính mũ bảo hiểm; khói làm giảm tầm nhìn rất nhanh.
- Nếu thấy khó thở, đau ngực, hoặc trẻ thở nhanh, rút lõm ngực sau khi hít khói, đưa đi cơ sở y tế ngay, không chờ hết mùa.
Khói đốt đồng thường giảm hẳn khi qua hết cao điểm gặt; lúc đó mở cửa thông gió lại để không khí trong nhà được thay mới.
Vì sao bỏ đốt cần cả cánh đồng cùng làm
Một hộ không đốt trong khi cả cánh đồng đốt thì không khí cũng chẳng khác đi bao nhiêu, mà hộ đó lại mất thêm công xử lý rơm. Ngược lại, khi cả thôn thuê chung một máy cuộn, hoặc hợp tác xã đặt mua chế phẩm cho cả cánh đồng, chi phí mỗi hộ giảm hẳn và việc không đốt trở thành chuyện bình thường.
Một vài cách tổ chức đã thấy hiệu quả ở nhiều nơi: hợp tác xã ký hợp đồng với người thu mua rơm trước mùa gặt để máy cuộn vào ruộng ngay sau máy gặt; xã bố trí một bãi tập kết rơm ở đầu cánh đồng cho người trồng nấm, người nuôi bò đến lấy; trường học và đoàn thanh niên vận động mỗi thôn làm thử một đống ủ phân rơm để bà con thấy kết quả. Những cách này không tốn kém nhiều nhưng cần người đứng ra kết nối.
Người ở thành phố bị khói đốt đồng ảnh hưởng nên hiểu rằng đây không phải chuyện nông dân thiếu ý thức. Đó là bài toán chi phí và thời gian; muốn giảm khói lâu dài cần có người mua rơm, có máy, có dịch vụ ủ phân và có hỗ trợ ban đầu. Những vùng đã có thị trường rơm ổn định thì khói đốt đồng giảm rõ, đó là hướng đáng theo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chiều tối mùa gặt khói đốt rơm nặng hơn ban ngày?
Bà con thường đốt vào chiều muộn sau khi gặt xong. Đúng lúc đó gió yếu dần và lớp không khí sát mặt đất ổn định lại, nên khói không bốc lên cao mà trải ngang theo mặt đồng và trôi chậm về khu dân cư, đọng lại tới tối.
Khói đốt rơm rạ có thể bay tới thành phố không?
Có. Khi nhiều huyện đốt cùng lúc trong những ngày cao điểm và gió thổi về phía đô thị, khói có thể lan xa hàng chục cây số. Người trong thành phố nhận ra qua mùi khét vào buổi tối và chỉ số chất lượng không khí xấu đi vài ngày.
Đốt rơm có thật sự giúp đất tốt hơn không?
Tro rơm trả lại một ít khoáng cho đất và lửa diệt một phần sâu bệnh, nhưng lửa cũng đốt mất phần lớn chất hữu cơ có trong rơm. Năm nào cũng đốt thì đất dễ chai cứng. Ủ hoặc vùi rơm với chế phẩm vi sinh trả lại nhiều chất hữu cơ hơn.
Đốt rơm rạ có bị phạt không?
Nhiều tỉnh đã có chỉ thị hoặc quy định không đốt rơm rạ ngoài đồng, nhất là gần đường lớn, sân bay, khu dân cư. Mức phạt và phạm vi áp dụng khác nhau theo văn bản hiện hành của từng nơi, bạn nên tra văn bản của tỉnh mình hoặc hỏi chính quyền xã.
Có cách nào xử lý rơm mà không tốn nhiều công?
Cách ít công nhất thường là thuê dịch vụ cuộn rơm ngay sau khi gặt, hoặc phun chế phẩm vi sinh rồi cày vùi cùng lúc làm đất. Làm theo nhóm hộ hay cả cánh đồng sẽ rẻ hơn nhiều so với từng hộ tự làm.
Nhà gần ruộng, có trẻ nhỏ thì mùa đốt đồng nên làm gì?
Đóng cửa phía ruộng vào chiều tối, cho trẻ chơi trong nhà những hôm khói dày, thu quần áo phơi sớm. Nếu trẻ ho nhiều, thở nhanh hay khò khè sau khi hít khói, hãy đưa trẻ đi khám thay vì chờ hết mùa.