ONhiem.comÔ Nhiễm
Nguồn gây ô nhiễm không khí

Xe máy và xe tải cũ gây ô nhiễm thế nào: khí thải, bụi đường và giờ nào nặng nhất

Giao thông là nguồn bụi mịn sát người nhất ở đô thị. Xe cũ thải gì, bụi đường từ đâu ra, giờ nào nặng nhất và người đi đường giảm hít khói ra sao.

Dense morning rush hour on a wide Hanoi boulevard, rows of motorbikes beside an old truck exhaling grey exhaust, riders in cloth masks, low angle from the curb

Ở các thành phố lớn, giao thông là nguồn ô nhiễm không khí nằm sát người nhất: khí thải và bụi phát ra ngay ở độ cao mũi người đi đường, nặng nhất vào giờ cao điểm sáng và chiều tối, nhất là những tối mùa đông lặng gió. Xe máy đông về số lượng, còn xe tải và xe khách chạy dầu đời cũ thì mỗi chiếc nhả ra lượng muội than lớn hơn nhiều lần một chiếc xe máy. Thêm vào đó là bụi đường do bánh xe cuốn lên, bụi mòn lốp và má phanh, thứ không ống xả nào kiểm soát được.

Bài này giải thích từng thành phần, cách nhìn khói để đoán xe đang có vấn đề gì, vì sao nguồn này khó dẹp, và những việc một người đi xe máy hằng ngày có thể làm để bớt hít khói cho mình và bớt thải ra cho người khác.

Khí thải xe gồm những gì

Bụi mịn và muội than. Động cơ đốt cháy nhiên liệu không hoàn toàn sẽ sinh hạt bụi rất nhỏ, đủ nhỏ để đi sâu vào phổi. Động cơ dầu đời cũ, nhất là khi chở quá tải hoặc lâu không bảo dưỡng, tạo nhiều muội than nhất; đó là làn khói đen bạn thấy khi xe tải tăng ga lên dốc hay rời đèn đỏ.

Khí CO. Khí không màu, không mùi, sinh ra nhiều khi xe chạy chậm, dừng chờ lâu hoặc chế hoà khí chỉnh sai. Ngoài đường thoáng CO loãng nhanh, nhưng trong hầm, bãi giữ xe kín hay ngõ hẹp có nhiều xe nổ máy cùng lúc thì nồng độ dồn lại.

Các ôxít nitơ. Sinh ra khi nhiên liệu cháy ở nhiệt độ cao, động cơ dầu thải nhiều hơn. Khí này gây kích ứng đường thở và dưới nắng gắt còn tham gia tạo ozon mặt đất vào buổi chiều.

Hơi xăng và hydrocacbon chưa cháy. Mùi xăng nồng ở ngã tư đông xe hay quanh cây xăng chính là phần này. Xe cũ, xe chỉnh máy sai, bình xăng rò thải nhiều hơn hẳn.

Khói xanh do cháy dầu nhớt. Xe hai thì hoặc xe bốn thì đã mòn xéc măng đốt luôn cả dầu bôi trơn, khói xanh xám có mùi khét đặc trưng. Một chiếc như vậy chạy trong ngõ là cả ngõ ngửi thấy.

Bụi đường: phần ô nhiễm không đến từ ống xả

Nhiều người nghĩ chỉ cần xe đạt chuẩn khí thải là hết chuyện, nhưng trên những con đường đông xe, một phần đáng kể bụi lơ lửng lại không đến từ ống xả. Bánh xe cuốn bụi đất bám trên mặt đường lên không khí, lốp mòn dần thành hạt cao su nhỏ, má phanh mòn ra bụi kim loại, mặt đường nhựa xuống cấp cũng vỡ vụn thành bụi. Xe càng nặng, càng chạy nhanh, đường càng bẩn thì bụi loại này càng nhiều.

Đó là lý do đoạn đường gần công trường, gần bãi vật liệu hay chợ đầu mối thường bụi hơn hẳn đoạn đường khác dù lưu lượng xe như nhau: đất cát rơi vãi từ xe chở vật liệu nằm lại trên mặt đường, rồi hàng nghìn bánh xe nghiền nhỏ và tung lên suốt ngày. Những ngày hanh khô kéo dài, lớp bụi này dày nhất; một trận mưa rửa đường xong, bạn có thể cảm nhận không khí dễ thở hơn rõ rệt.

Xe điện không có ống xả nên không thải muội than hay CO, nhưng vẫn góp bụi lốp, bụi phanh và bụi đường cuốn lên. Vì vậy khi thành phố chuyển dần sang xe điện, phần khí thải giảm đi, còn phần bụi đường vẫn phải xử lý bằng cách giữ mặt đường sạch, phủ bạt xe chở vật liệu và tưới rửa đường.

Giờ nào, chỗ nào nặng nhất

Mức ô nhiễm từ giao thông thay đổi theo giờ và theo địa hình đường phố. Bảng dưới mô tả xu hướng thường gặp ở đô thị; số đo cụ thể của từng ngày cần xem ở cổng quan trắc chính thức của thành phố.

Thời điểm hoặc vị tríVì sao nặngGợi ý cho người đi đường
Giờ cao điểm sángLưu lượng xe lớn, động cơ còn nguội cháy kém hơn, không khí sáng sớm mùa lạnh ít xáo trộnĐi sớm hoặc muộn hơn nửa giờ nếu được, chọn tuyến ít xe tải
Giờ cao điểm chiều tốiXe dồn cùng lúc, sau hoàng hôn lớp không khí sát mặt đất ổn định giữ khí thải lạiTránh dừng lâu ở nút giao lớn, đeo khẩu trang vừa khít
Ban đêm trên tuyến cửa ngõXe tải, xe khách được phép vào nội đô theo khung giờ đêm, nhiều xe chạy dầuNhà sát tuyến cửa ngõ nên đóng cửa sổ phía đường vào ban đêm
Đèn đỏ, nút giao kẹt xeXe tăng ga liên tục, người dừng ngay sau ống xả của xe trướcDừng lệch sang bên, cách đuôi xe tải hoặc xe buýt cũ một khoảng
Đường hẹp hai bên nhà caoKhí thải bị kẹp giữa hai dãy nhà, gió khó thổi tanĐi bộ phía trong vỉa hè, xa mép đường xe chạy
Hầm chui, bãi giữ xe kínKhông gian kín, CO và khói dồn lạiKhông để xe nổ máy chờ lâu, ra khỏi hầm rồi mới mở mũ, khẩu trang

Mùa đông ở Bắc Bộ, các tối lặng gió là lúc khí thải giờ tan tầm bị giữ sát mặt đất lâu nhất. Ở phía Nam, mùa khô từ cuối năm đến khoảng tháng Tư là lúc bụi đường nặng hơn mùa mưa.

Nhìn khói đoán xe đang gặp chuyện gì

Khói đen đặc khi tăng ga. Nhiên liệu thừa, cháy không hết: lọc gió tắc, kim phun bẩn, động cơ dầu quá tải hoặc chỉnh bơm cao áp sai. Với xe tải, khói đen là dấu hiệu phổ biến nhất của xe cũ thiếu bảo dưỡng.

Khói xanh xám, mùi khét. Động cơ đang đốt dầu nhớt do mòn xéc măng, phớt xu páp hỏng. Xe như vậy hao nhớt nhanh và cần đưa đi sửa máy chứ không chỉ thay nhớt.

Khói trắng lúc mới nổ máy trời lạnh. Thường chỉ là hơi nước ngưng tụ, tan sau vài phút. Nếu khói trắng kéo dài khi máy đã nóng, có mùi ngọt, xe có thể đang rò nước làm mát vào buồng đốt.

Không thấy khói nhưng mùi xăng nồng. Có thể chế hoà khí chỉnh giàu xăng, ống xăng hoặc bình xăng rò. Mùi xăng quanh xe đỗ trong nhà là chuyện cần sửa sớm vì vừa ô nhiễm vừa nguy cơ cháy.

Xe máy nổ to, giật, hụt hơi. Bugi yếu, lọc gió bẩn, xăng không đạt khiến máy cháy kém, thải nhiều hơn. Bảo dưỡng định kỳ đúng hạn thường xử lý được phần lớn những trường hợp này.

Vì sao nguồn này khó dẹp

Giao thông khác nhà máy ở chỗ không có một ống khói để đặt trạm đo hay ra quyết định đóng cửa. Nguồn thải chia nhỏ ra hàng triệu phương tiện của hàng triệu hộ gia đình, mỗi chiếc gắn với sinh kế của ai đó: người chạy xe ôm, người giao hàng, người buôn bán chở hàng ra chợ. Siết quá nhanh thì người thu nhập thấp chịu thiệt trước.

Xe tải và xe khách đời cũ cũng là bài toán kinh tế. Một chiếc xe tải cũ vẫn chạy được, chủ xe chưa đủ tiền thay mới, trong khi chi phí bảo dưỡng để đạt chuẩn có khi cao. Việc kiểm định khí thải ô tô đã có từ lâu, còn với xe máy, lộ trình kiểm định khí thải đang được triển khai theo các văn bản mới; mốc áp dụng cho từng loại xe, từng địa phương bạn nên tra quy định hiện hành thay vì nghe đồn trên mạng xã hội.

Một số thành phố lớn đã công bố kế hoạch hạn chế xe chạy xăng ở khu trung tâm, mở rộng xe buýt điện, đường sắt đô thị và vùng phát thải thấp. Những thay đổi này cần thời gian và đi kèm chính sách hỗ trợ chuyển đổi; nội dung và thời điểm cụ thể nên đọc ở thông báo chính thức của thành phố nơi bạn sống.

Người đi xe máy hằng ngày giảm hít khói thế nào

Không ai tránh hẳn được khói xe khi phải đi làm, nhưng vài thói quen nhỏ giúp giảm đáng kể lượng bụi bạn hít vào mỗi ngày.

  1. Chọn tuyến: nếu có hai đường đi gần dài như nhau, chọn đường ít xe tải, xe buýt cũ, kể cả phải đi thêm vài trăm mét qua ngõ hoặc đường ven hồ.
  2. Giữ khoảng cách ở đèn đỏ: không dừng sát ngay sau ống xả xe tải, xe khách; lệch sang bên hoặc lùi lại một chút. Khí thải loãng đi rất nhanh theo khoảng cách.
  3. Đeo khẩu trang vừa khít mặt khi đi giờ cao điểm. Khẩu trang vải mỏng chặn được bụi to nhưng bụi mịn lọt qua mép; cách chọn khẩu trang có bài riêng ở các trang chuyên về không khí.
  4. Đóng kính mũ bảo hiểm khi đi sau xe nhả khói, mở lại khi đường thoáng.
  5. Xem chỉ số chất lượng không khí trước khi ra khỏi nhà vào mùa xấu; ngày chỉ số cao, ai có thể đổi giờ đi hoặc làm việc ở nhà thì nên đổi.
  6. Về nhà rửa mặt, súc miệng, thay áo khoác đi đường trước khi bế con nhỏ.

Người bị hen, bệnh phổi mạn hoặc bệnh tim nên hỏi bác sĩ đang theo dõi mình về cách đi lại trong mùa ô nhiễm, nhất là khi thấy khó thở, tức ngực hay ho kéo dài sau những chuyến đi đường dài. Đó là lúc cần đi khám, không tự xử lý ở nhà.

Bớt thải ra từ chính chiếc xe của mình

Mỗi chiếc xe đều góp một phần nhỏ, và phần đó nằm trong tay chủ xe. Những việc dưới đây vừa giảm khói vừa đỡ tốn xăng.

  • Bảo dưỡng đúng hạn ghi trong sổ của xe: thay dầu, vệ sinh lọc gió, kiểm bugi, chỉnh chế hoà khí hoặc kiểm hệ thống phun xăng.
  • Thấy khói đen hoặc khói xanh thì đưa xe đi kiểm tra ngay, đừng đợi tới kỳ bảo dưỡng.
  • Tắt máy khi dừng chờ lâu, chờ đón con trước cổng trường, chờ hàng ở chợ.
  • Không nổ máy để làm nóng xe quá lâu trong nhà hoặc trong ngõ hẹp.
  • Bơm lốp đủ áp suất: lốp non làm xe ì, tốn nhiên liệu hơn.
  • Gộp việc vặt vào một chuyến, đi bộ hoặc đạp xe cho quãng ngắn trong khu phố.
  • Với xe tải, xe khách của gia đình kinh doanh: không chở quá tải, kiểm định khí thải đúng hạn, phủ bạt kín thùng khi chở vật liệu rời.

Gặp xe nhả khói đen dày đặc thường xuyên chạy qua khu phố, bạn có thể ghi lại thời gian, tuyến đường, hình ảnh rồi phản ánh qua kênh tiếp nhận phản ánh của tỉnh hoặc của lực lượng chức năng; tránh đăng biển số kèm lời buộc tội lên mạng xã hội khi chưa có kết luận.

Câu hỏi thường gặp

Xe máy hay xe tải gây ô nhiễm nhiều hơn?

Tính từng chiếc, một xe tải chạy dầu đời cũ thải muội than nhiều hơn một xe máy rất nhiều. Nhưng xe máy đông hơn hẳn nên tổng lượng thải ở đô thị vẫn lớn. Hai nguồn cộng lại, cộng thêm bụi đường do bánh xe cuốn lên, tạo nên phần lớn ô nhiễm từ giao thông.

Đeo khẩu trang khi đi xe máy có chặn được khí thải không?

Khẩu trang lọc bụi vừa khít mặt giúp giảm bụi mịn hít vào, nhưng không chặn được các khí như CO hay ôxít nitơ. Vì vậy giữ khoảng cách với ống xả và chọn tuyến ít xe nặng vẫn quan trọng như đeo khẩu trang.

Vì sao tối mùa đông khói xe cảm giác nặng hơn ban ngày?

Sau hoàng hôn mùa lạnh, lớp không khí sát mặt đất thường ổn định, ít đối lưu, gió yếu nên khí thải giờ tan tầm bị giữ lại gần mặt đất lâu hơn. Ban ngày nắng làm không khí xáo trộn và đưa khí thải lên cao, loãng ra.

Xe điện có hết gây ô nhiễm không khí không?

Xe điện không có ống xả nên không thải muội than, CO hay hơi xăng trên đường. Tuy vậy xe vẫn góp bụi mòn lốp, bụi phanh và bụi đường cuốn lên, nên đường phố vẫn cần được giữ sạch, tưới rửa và kiểm soát xe chở vật liệu.

Xe máy có phải kiểm định khí thải không?

Việc kiểm định khí thải xe máy được triển khai theo lộ trình trong các văn bản pháp luật mới về trật tự an toàn giao thông, áp dụng dần theo địa phương và đời xe. Bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan đăng kiểm nơi mình ở để biết xe mình thuộc mốc nào.

Thấy xe tải nhả khói đen thường xuyên qua khu phố thì làm gì?

Ghi lại ngày giờ, tuyến đường và hình ảnh, rồi phản ánh qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của tỉnh hoặc của lực lượng chức năng phụ trách giao thông. Nêu sự việc khách quan, không tự công kích chủ xe trên mạng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138