Sông Tô Lịch và ba con sông nội đô còn lại của Hà Nội là Kim Ngưu, sông Lừ, sông Sét có nước đen và mùi hôi chủ yếu vì chúng đang làm nhiệm vụ của một đường cống hở: nhận nước thải sinh hoạt chưa xử lý từ hàng triệu người, trong khi gần như không có dòng nước sạch nào chảy vào để pha loãng. Khi nước thải giàu chất hữu cơ nằm lâu trong lòng sông, vi sinh vật dùng hết oxy, lớp bùn đáy phân huỷ trong điều kiện thiếu khí và sinh ra khí có mùi trứng thối, nước chuyển màu xám đen.
Bài này giải thích cơ chế đó bằng lời thường, cho biết mùa nào mùi nặng hơn, những việc thành phố đã và đang làm theo các thông tin công bố chính thức, và người sống, làm việc ven bốn con sông nên lưu ý gì cho sức khoẻ, cho nhà cửa. Bài không đưa con số đo đạc cụ thể vì chất lượng nước thay đổi theo từng đoạn, từng mùa; số liệu mới nhất bạn tra ở nguồn quan trắc chính thức của thành phố.
Bốn con sông nội đô và nhiệm vụ thoát nước của chúng
Trong quy hoạch thoát nước của Hà Nội, khu vực nội đô phía nam sông Hồng dựa vào bốn trục chính: sông Tô Lịch chạy dọc phía tây, sông Kim Ngưu ở phía đông, sông Lừ và sông Sét nằm giữa. Cả bốn cùng đổ về phía nam, gặp nhau quanh khu vực hồ Yên Sở, Thanh Trì, rồi nước được bơm hoặc tiêu ra sông Hồng và một phần chảy về hệ sông Nhuệ. Nói cách khác, đây là xương sống thoát nước mưa và nước thải của phần lớn các quận trung tâm.
Trước khi đô thị phát triển dày đặc, những con sông này nhận nước từ sông Hồng, từ Hồ Tây và từ các ao hồ, ruộng trũng xung quanh, nên dòng chảy còn trong. Theo thời gian, ao hồ bị lấp, cống thoát nước của từng khu dân cư đấu thẳng ra sông, và nguồn nước sạch đầu vào gần như không còn. Mùa khô, lượng nước trong lòng sông phần lớn là nước thải sinh hoạt, nước rửa đường, nước từ chợ, nhà hàng và cơ sở nhỏ.
Hiểu điều này giúp tránh một kỳ vọng sai: chỉ nạo vét hay thả chế phẩm vào lòng sông sẽ không làm nước trong lâu dài. Muốn sông sống lại cần hai thứ cùng lúc: chặn nước thải đi về nhà máy xử lý và có dòng nước sạch hơn chảy qua thường xuyên.
Vì sao nước đen và bốc mùi: cơ chế dễ hiểu
Chất hữu cơ ăn hết oxy. Nước thải sinh hoạt mang theo thức ăn thừa, dầu mỡ, chất thải từ nhà vệ sinh. Vi sinh vật phân huỷ chúng và tiêu thụ oxy hoà tan trong nước. Khi lượng chất hữu cơ quá lớn so với thể tích nước, oxy cạn, cá và sinh vật có ích không sống được.
Bùn đáy phân huỷ thiếu khí. Lớp bùn tích tụ nhiều năm dưới đáy tiếp tục phân huỷ trong điều kiện không có oxy. Quá trình này sinh khí hydro sunfua có mùi trứng thối, khí mê-tan và các hợp chất làm nước xám đen. Sắt trong bùn kết hợp với lưu huỳnh tạo ra màu đen đặc trưng.
Dòng chảy chậm, nước tù. Độ dốc lòng sông nội đô rất nhỏ, nhiều đoạn gần như đứng yên trong mùa khô. Nước không được xáo trộn, không được thay mới nên quá trình thiếu oxy kéo dài, mùi tích tụ.
Rác và dầu mỡ phủ mặt nước. Túi nilon, chai nhựa, váng dầu mỡ phủ trên mặt làm cản trở trao đổi khí giữa không khí và nước, khiến oxy càng khó hoà vào. Rác mắc ở cửa cống còn gây ứ đọng cục bộ.
Nắng nóng làm mọi thứ nhanh hơn. Nhiệt độ cao làm vi sinh vật phân huỷ nhanh hơn, đồng thời nước ấm giữ được ít oxy hơn nước mát. Vì vậy cùng một con sông, những ngày nóng oi thường nặng mùi hơn hẳn ngày se lạnh.
Mùa nào mùi nặng nhất và những thời điểm cần để ý
Người sống ven sông thường nhận thấy mùi rõ nhất vào cuối mùa khô và đầu mùa hè, khoảng từ tháng Ba đến tháng Năm, khi nước trong sông ở mức thấp, trời bắt đầu nóng và chưa có những trận mưa lớn rửa trôi. Những buổi tối lặng gió, mùi đọng lại sát mặt đường ven sông lâu hơn ban ngày.
Một thời điểm khác cũng hay được phản ánh là ngay sau trận mưa lớn đầu mùa. Lượng nước mưa đột ngột cuốn rác, bùn cặn trong cống ra sông, khuấy lớp bùn đáy lên, nên trong một hai ngày đầu nước có thể đục và hôi hơn trước khi dòng chảy mạnh cuốn đi. Những đợt nạo vét, thi công kè bờ cũng làm mùi tăng tạm thời ở đoạn đang làm.
Ngược lại, giữa mùa mưa khi sông được tiêu thoát liên tục, nước thường loãng hơn và mùi nhẹ hơn. Đây là xu hướng chung theo phản ánh của người dân và báo chí; mỗi đoạn sông, mỗi năm có thể khác. Muốn biết chất lượng nước hiện tại, cách chắc chắn là xem số liệu quan trắc mà thành phố công bố, không dựa vào cảm nhận của một buổi đi ngang qua.
Những gì đang được làm để cứu các sông nội đô
Theo các thông tin công bố của thành phố và báo chí chính thống trong nhiều năm, việc cải thiện bốn con sông đi theo mấy hướng chính dưới đây. Tiến độ cụ thể từng hạng mục thay đổi theo năm, bạn nên theo dõi thông báo mới nhất của thành phố.
- Thu gom nước thải về nhà máy xử lý: xây tuyến cống bao chạy dọc hai bờ để chặn nước thải từ các cửa xả, dẫn về nhà máy xử lý nước thải tập trung ở phía nam thành phố thay vì đổ thẳng vào sông.
- Xây và mở rộng các nhà máy xử lý nước thải: một số nhà máy lớn đã vận hành, một số đang xây hoặc chuẩn bị đầu tư, nhằm nâng tỷ lệ nước thải được xử lý của khu vực nội đô.
- Bổ cập nước sạch hơn cho sông: phương án đưa nước từ sông Hồng hoặc nước đã qua xử lý chảy vào đầu nguồn để sông có dòng chảy thường xuyên, được nhắc nhiều lần trong quy hoạch và thử nghiệm.
- Nạo vét bùn và vớt rác: làm định kỳ để thông dòng chảy và giảm lượng bùn phân huỷ, nhưng chỉ là biện pháp hỗ trợ.
- Thử nghiệm công nghệ làm sạch tại chỗ: đã có những đợt thử nghiệm sục khí, chế phẩm vi sinh ở một số đoạn; kết quả thường chỉ cải thiện cục bộ khi nguồn thải chưa được chặn.
- Cải tạo cảnh quan hai bờ: lát đường dạo, trồng cây, làm lan can, giúp người dân gần gũi và giám sát dòng sông nhiều hơn.
Điểm mấu chốt nằm ở hai hạng mục đầu. Chừng nào phần lớn nước thải còn đổ trực tiếp vào sông, mọi biện pháp khác chỉ giúp đỡ mùi trong thời gian ngắn.
Đọc màu và mùi nước khi đi ngang qua sông
Không cần dụng cụ đo, bạn vẫn có thể đọc một vài dấu hiệu bằng mắt và mũi để biết đoạn sông gần nhà đang ở tình trạng nào. Bảng dưới là cách hiểu phổ biến, không thay cho số liệu quan trắc.
| Dấu hiệu | Thường cho thấy | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Nước xám đen, mùi trứng thối | Thiếu oxy nặng, bùn đáy phân huỷ | Đóng cửa sổ hướng sông những giờ mùi nặng, hạn chế đứng lâu sát bờ |
| Nước xanh đặc, váng xanh trên mặt | Tảo phát triển mạnh do dư dinh dưỡng | Không cho trẻ nghịch nước, không cho chó mèo uống |
| Váng dầu óng ánh, mùi hoá chất | Có thể có nguồn thải lạ đổ vào | Chụp ảnh, ghi giờ, phản ánh cho phường |
| Bọt trắng dày ở chỗ nước đổ | Chất tẩy rửa, chất hoạt động bề mặt | Ghi lại vị trí cửa xả nếu bọt kéo dài nhiều ngày |
| Cá nổi đầu hoặc chết trắng | Oxy tụt đột ngột hoặc có chất độc | Không vớt ăn, báo ngay cho chính quyền phường |
Những dấu hiệu bất thường như váng dầu, mùi hoá chất, màu nước lạ xuất hiện đột ngột đáng phản ánh hơn tình trạng đen hôi quen thuộc, vì chúng có thể đến từ một nguồn xả cụ thể có thể xử lý được ngay.
Người sống và làm việc ven sông nên làm gì
Sống cạnh một con sông ô nhiễm không có nghĩa là phải chịu đựng thụ động. Một vài thói quen nhỏ giảm đáng kể phần mùi và rủi ro mà gia đình bạn tiếp xúc.
- Bố trí phòng ngủ, góc học của trẻ ở phía xa sông nếu có thể; cửa sổ hướng sông nên mở vào lúc có gió thổi từ phía ngược lại.
- Lắp nắp đậy, xi phông chống mùi cho các ga thoát nước trong nhà, vì mùi từ sông có thể theo đường cống ngược vào nhà.
- Không để trẻ chơi sát mép nước, không lội xuống sông nhặt đồ; nếu lỡ tiếp xúc với nước, rửa tay chân bằng xà phòng ngay.
- Không dùng nước sông để tưới rau ăn sống trong vườn hay ban công.
- Người bán hàng ăn ven sông nên che đậy thực phẩm, chọn vị trí đặt bếp, bàn ghế ở phía gió thuận.
- Người có bệnh hô hấp, người già nhạy cảm với mùi nên hạn chế đi bộ sát bờ vào buổi tối nóng lặng gió.
Mùi hydro sunfua ở nồng độ ven sông thường gây khó chịu, đau đầu, buồn nôn ở người nhạy cảm. Nếu trong nhà có người bị đau đầu, khó thở kéo dài hoặc triệu chứng nặng lên, hãy đi khám để bác sĩ đánh giá, đừng tự kết luận nguyên nhân.
Theo dõi tiến độ và góp tiếng nói đúng chỗ
Người dân có thể theo dõi tình hình bốn con sông qua các thông báo của thành phố về dự án thoát nước, xử lý nước thải, và qua số liệu quan trắc môi trường được công bố định kỳ. Khi thành phố lấy ý kiến về quy hoạch hay dự án cải tạo sông, đó là dịp để những người sống ven sông nêu nhu cầu cụ thể: đoạn nào hay ngập, cửa xả nào bốc mùi nặng, nơi nào thiếu lan can an toàn.
Khi phát hiện điều bất thường như một ống xả mới xuất hiện, nước đổi màu lạ, cá chết, người ta đổ phế thải xuống sông, bạn phản ánh cho UBND phường nơi xảy ra sự việc hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố, kèm ảnh, giờ, vị trí. Phản ánh rõ ràng, có bằng chứng thường được xử lý nhanh hơn lời than chung chung. Nếu thiệt hại thực sự xảy ra với tài sản, sức khoẻ và cần hiểu quyền của mình, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và tra văn bản pháp luật hiện hành về bảo vệ môi trường.
Câu hỏi thường gặp
Mùi hôi từ sông Tô Lịch có gây bệnh không?
Mùi chủ yếu đến từ khí hydro sunfua và các hợp chất phân huỷ hữu cơ. Ở mức thường gặp ven sông, nó gây khó chịu, đau đầu, buồn nôn ở người nhạy cảm. Ai có triệu chứng kéo dài hoặc bệnh hô hấp nặng lên nên đi khám bác sĩ.
Vì sao nạo vét rồi mà sông vẫn đen?
Nạo vét chỉ lấy đi bùn cũ. Chừng nào nước thải sinh hoạt chưa xử lý vẫn đổ vào hằng ngày, bùn mới lại tích tụ và nước lại thiếu oxy. Muốn sông trong lâu dài phải chặn nước thải về nhà máy xử lý và có nước sạch bổ cập.
Có nên mua nhà sát sông nội đô không?
Đó là lựa chọn cá nhân. Nên đến xem vào cả buổi trưa nóng và buổi tối lặng gió, vào cuối mùa khô, hỏi hàng xóm về mùi và ngập, xem hướng phòng ngủ. Một số đoạn sông đã cải tạo cảnh quan và dễ chịu hơn nhiều so với trước.
Tra chất lượng nước sông Hà Nội ở đâu?
Thành phố và cơ quan phụ trách môi trường công bố kết quả quan trắc định kỳ trên cổng thông tin chính thức. Bạn tìm theo tên sông và kỳ quan trắc gần nhất, đọc kèm quy chuẩn chất lượng nước mặt để biết chỉ tiêu nào vượt ngưỡng.
Thấy người đổ phế thải xuống sông thì làm gì?
Giữ an toàn cho bản thân, chụp ảnh hoặc quay video từ xa nếu được, ghi giờ và vị trí, biển số phương tiện nếu có. Sau đó phản ánh cho UBND phường hoặc kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố, không tự đối đầu.
Mùa nào sông nội đô đỡ hôi nhất?
Giữa mùa mưa khi sông được tiêu thoát liên tục, nước thường loãng hơn và mùi nhẹ hơn. Cuối mùa khô, đầu mùa hè và ngay sau trận mưa lớn đầu mùa là các thời điểm mùi hay nặng nhất.