Sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi phía bắc Thái Nguyên mới, chảy qua thành phố Thái Nguyên, xuống vùng Bắc Giang cũ và Bắc Ninh, rồi gặp các sông khác ở Phả Lại để thành sông Thái Bình; dọc đường nó nhận nước thải khai khoáng, luyện kim, công nghiệp, đô thị và đặc biệt là các làng nghề tái chế quanh Bắc Ninh. Mùa khô, khi lưu lượng giảm, những đoạn sau điểm nhận thải lớn thường là nơi chất lượng nước đi xuống rõ nhất.
Bài viết đi theo dòng sông từ thượng nguồn về hạ lưu, giải thích từng loại nguồn thải ảnh hưởng ra sao, vì sao mùa cạn đáng lo, và người sống ven sông, người dùng nước máy lấy từ sông cần biết gì. Bài không đưa số đo cụ thể; số liệu quan trắc bạn tra trên cổng thông tin chính thức của tỉnh.
Dòng chảy của sông Cầu qua các tỉnh mới
Sông Cầu dài khoảng ba trăm cây số, bắt nguồn từ vùng núi thuộc Bắc Kạn cũ, nay đã sáp nhập vào tỉnh Thái Nguyên. Sông chảy qua các vùng trung du, qua thành phố Thái Nguyên, rồi làm ranh giới tự nhiên giữa Bắc Giang cũ và Bắc Ninh cũ, nay cùng thuộc tỉnh Bắc Ninh mới. Một đoạn sông chảy giáp phía bắc Hà Nội. Đến Phả Lại, thuộc phần Hải Dương cũ nay là Hải Phòng, sông Cầu hợp với sông Thương, sông Lục Nam thành sông Thái Bình.
Lưu vực sông Cầu có nhiều phụ lưu như sông Công, sông Cà Lồ, và đặc biệt là sông Ngũ Huyện Khê chảy qua vùng làng nghề Bắc Ninh. Mỗi phụ lưu mang vào sông chính những đặc trưng nguồn thải riêng. Vì sông chảy qua nhiều tỉnh, chuyện bảo vệ nước sông Cầu cũng là chuyện liên tỉnh, cần phối hợp từ thượng nguồn về hạ lưu.
Với người dân, sông Cầu vẫn là nguồn nước tưới, nguồn nuôi thuỷ sản và ở một số nơi là nguồn nước thô cho nhà máy nước. Vì thế chất lượng nước sông không chỉ là chuyện cảnh quan mà gắn trực tiếp với bữa ăn và nước sinh hoạt. Ở nhiều làng ven sông, người lớn tuổi còn nhớ thời tắm sông, gánh nước sông về dùng; ký ức đó là lý do nhiều cộng đồng vẫn quan tâm sát sao mỗi khi nước sông đổi màu, và cũng là nguồn hiểu biết quý về dòng chảy, mùa nước mà cán bộ môi trường nên lắng nghe khi khảo sát.
Các loại nguồn thải dọc sông
Khai khoáng ở thượng nguồn. Vùng Thái Nguyên có nhiều mỏ khoáng sản. Nước từ khu mỏ, bãi thải quặng nếu không được xử lý có thể mang cặn lơ lửng, đôi khi kim loại nặng, theo mưa chảy vào suối rồi ra sông. Đất đá bị bóc lộ cũng làm nước đục hơn sau mưa.
Luyện kim và công nghiệp nặng. Khu vực thành phố Thái Nguyên có truyền thống công nghiệp gang thép. Nước thải công nghiệp phải được xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả, việc giám sát thuộc trách nhiệm cơ quan quản lý môi trường.
Khu công nghiệp mới. Thái Nguyên, Bắc Ninh là những địa phương thu hút nhiều khu công nghiệp điện tử, cơ khí. Khu có trạm xử lý tập trung vận hành tốt góp phần nhỏ; điều cần giám sát là sự cố vận hành và cơ sở nằm ngoài khu.
Làng nghề tái chế. Vùng làng nghề tái chế giấy, thép, đồ đồng quanh Bắc Ninh từ lâu được nhắc là điểm nóng, nước thải theo sông Ngũ Huyện Khê đổ vào sông Cầu. Đây là nguồn khó xử lý vì phân tán, quy mô hộ gia đình.
Đô thị và nông nghiệp. Nước thải sinh hoạt từ các đô thị ven sông, chất thải chăn nuôi, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trôi theo nước ruộng góp thêm chất hữu cơ và dinh dưỡng.
Vì sao mùa cạn là lúc đáng lo nhất
Lượng chất thải đổ vào sông mỗi ngày tương đối đều, nhưng lượng nước để pha loãng thì thay đổi rất lớn theo mùa. Mùa mưa, sông đầy, nước chảy mạnh, chất bẩn được pha loãng và cuốn đi nhanh. Mùa khô, thường từ khoảng tháng Mười Một đến tháng Tư năm sau, mực nước xuống thấp, có đoạn lộ bãi cát, dòng chảy chậm. Cùng một lượng nước thải nhưng nồng độ chất bẩn trong sông tăng lên rõ rệt.
Mùa cạn cũng là lúc nước đứng lâu ở các đoạn có đập dâng, cống điều tiết phục vụ tưới. Nước tù dễ thiếu oxy, chất hữu cơ phân huỷ tại chỗ, đôi khi dẫn tới hiện tượng cá chết cục bộ. Ở các phụ lưu nhỏ như Ngũ Huyện Khê, mùa khô nước gần như chỉ còn là nước thải, màu sẫm và mùi nặng.
Ngoài ra, những trận mưa đầu mùa sau thời gian dài khô hạn cuốn trôi chất bẩn tích tụ trong kênh mương, trên bãi thải ra sông cùng một lúc. Vì vậy người ven sông thường để ý thêm vài ngày đầu mùa mưa, khi nước đục và có thể có mùi lạ.
Đọc dấu hiệu nước sông theo đoạn
Người ở mỗi đoạn sông thường gặp những dấu hiệu khác nhau tuỳ nguồn thải gần đó. Bảng dưới gom các dấu hiệu hay được phản ánh và cách hiểu ban đầu, chỉ để tham khảo.
| Đoạn | Dấu hiệu hay gặp | Cách hiểu ban đầu |
|---|---|---|
| Thượng nguồn vùng mỏ | Nước đục vàng nâu sau mưa | Đất đá, cặn từ khu khai thác và đất bị bóc lộ |
| Quanh đô thị Thái Nguyên | Mùi lạ, váng ở gần cửa xả | Nước thải sinh hoạt, công nghiệp chưa xử lý tốt |
| Vùng làng nghề Bắc Ninh | Nước sẫm màu, bọt, mùi hoá chất | Nước thải tái chế giấy, kim loại qua phụ lưu |
| Đoạn có đập dâng, cống | Nước tù, xanh hoặc đen mùa khô | Thiếu oxy, chất hữu cơ phân huỷ tại chỗ |
| Hạ lưu gần Phả Lại | Nước đục hơn sau mưa lớn | Chất bẩn cả lưu vực đổ dồn về |
Dấu hiệu giúp bạn biết khi nào nên dè chừng, còn kết luận về chất lượng nước cần dựa vào số liệu quan trắc. Một sự thay đổi đột ngột ở đoạn sông quen thuộc là điều đáng ghi lại và phản ánh.
Những gì đang được làm với các điểm nóng
Với làng nghề, hướng xử lý được nhắc nhiều năm là đưa các cơ sở sản xuất vào cụm công nghiệp làng nghề có hệ thống thu gom và trạm xử lý nước thải chung, thay vì để từng hộ xả ra mương. Việc này cần thời gian vì liên quan tới đất đai, vốn và sinh kế của cả làng, nên tiến độ mỗi nơi một khác.
Với khu công nghiệp và nhà máy lớn, quy định yêu cầu xử lý nước thải đạt quy chuẩn trước khi xả, nhiều nguồn thải lớn phải lắp thiết bị quan trắc tự động và truyền số liệu liên tục về cơ quan quản lý môi trường của tỉnh. Khi số liệu vượt ngưỡng, cơ quan quản lý có căn cứ để kiểm tra ngay thay vì chờ người dân phản ánh.
Với khu mỏ ở thượng nguồn, yêu cầu là có hồ lắng, xử lý nước mỏ, hoàn nguyên môi trường sau khai thác. Với đô thị ven sông, các địa phương xây dần nhà máy xử lý nước thải sinh hoạt. Những việc này đều được công bố qua kế hoạch bảo vệ môi trường của tỉnh; theo dõi chúng giúp người dân biết điểm nóng gần nhà mình đã có lộ trình hay chưa và nên kiến nghị điều gì cho sát thực tế.
Người ven sông và người dùng nước nên làm gì
Những việc dưới đây phù hợp với hộ gia đình sống ven sông Cầu và các phụ lưu, kể cả người không trực tiếp dùng nước sông.
- Biết nguồn nước sinh hoạt nhà mình đến từ đâu: nước máy của công ty cấp nước nào, lấy nước thô ở đâu, hay giếng khoan, giếng đào. Mỗi nguồn có điều cần chú ý riêng.
- Nếu dùng nước máy, đọc bảng công bố chất lượng nước mà đơn vị cấp nước phải công khai định kỳ; khi nước có mùi, màu lạ, báo ngay cho đơn vị cấp nước.
- Nếu dùng giếng gần sông hoặc gần làng nghề, xét nghiệm nước ở cơ sở có thẩm quyền; với nước ăn uống, cân nhắc nguồn khác nếu kết quả không đạt.
- Không tắm, không cho trẻ bơi ở đoạn gần cửa xả, gần làng nghề, đặc biệt mùa khô.
- Không ăn cá chết vớt trên sông, không bán cá chết ra chợ.
- Ghi lại hiện tượng bất thường bằng ảnh, video, thời gian, vị trí, rồi phản ánh cho UBND xã, phường.
Nếu trong nhà có người mẩn ngứa, tiêu chảy, đau bụng sau khi tiếp xúc hoặc dùng nước nghi bẩn, hãy đến cơ sở y tế. Bác sĩ cần biết nguồn nước bạn đã dùng để khám cho đúng.
Theo dõi số liệu và tiếng nói của cộng đồng
Thái Nguyên, Bắc Ninh và các địa phương trong lưu vực có mạng điểm quan trắc nước sông Cầu, kết quả công bố định kỳ trong báo cáo môi trường của tỉnh. Một số nguồn thải lớn phải lắp quan trắc tự động, truyền dữ liệu về cơ quan quản lý. Bạn có thể tìm tên điểm quan trắc gần nhà và so sánh qua nhiều kỳ để thấy xu hướng.
Các chương trình bảo vệ môi trường lưu vực sông Cầu đã được đặt ra từ lâu, gồm phối hợp liên tỉnh, kiểm soát nguồn thải, xây hệ thống xử lý cho làng nghề. Khi chính quyền lấy ý kiến về dự án ven sông, người dân nên tham gia và nêu thực tế ở khu mình ở. Nếu ô nhiễm gây thiệt hại thật và bạn muốn biết quyền đòi bồi thường, hãy tra văn bản pháp luật hiện hành và có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Nước sông Cầu có dùng làm nước máy không?
Một số nhà máy nước trong lưu vực lấy nước thô từ sông Cầu hoặc phụ lưu. Nước thô được xử lý trước khi cấp, và đơn vị cấp nước phải công bố chất lượng nước định kỳ. Bạn hỏi đơn vị cấp nước nơi mình ở để biết nguồn nước thô.
Sông Ngũ Huyện Khê là gì?
Đây là một phụ lưu của sông Cầu chảy qua vùng làng nghề Bắc Ninh, từ lâu được nhắc trong các báo cáo là đoạn sông chịu ô nhiễm nặng vì nhận nước thải tái chế giấy, kim loại. Nước từ đây đổ vào sông Cầu nên ảnh hưởng tới hạ lưu.
Mùa nào nước sông Cầu kém nhất?
Thường là mùa khô từ khoảng tháng Mười Một đến tháng Tư, khi lưu lượng thấp, nước thải ít được pha loãng. Vài ngày đầu mùa mưa cũng hay có nước đục, mùi lạ do chất bẩn tích tụ bị cuốn ra sông cùng lúc.
Câu cá trên sông Cầu về ăn có sao không?
Tuỳ đoạn sông. Tránh câu gần cửa xả, gần làng nghề, đoạn nước đen có mùi, và không ăn cá có mùi lạ, cá chết. Ở đoạn nước sạch hơn, vẫn nên làm sạch nội tạng, nấu chín kỹ và không ăn thường xuyên một nguồn duy nhất.
Thấy nước sông đổi màu bất thường thì báo ai?
Chụp ảnh, ghi thời gian, vị trí rồi phản ánh cho UBND xã, phường nơi phát hiện, hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của tỉnh. Nêu rõ màu nước, mùi, có cá chết không, kéo dài bao lâu để cơ quan chức năng xác minh nhanh.