Hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải lấy nước sông Hồng để tưới cho đồng ruộng của Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Phòng mới, nhưng đồng thời cũng nhận nước thải từ đô thị, làng nghề, khu công nghiệp và chăn nuôi dọc đường, nên ở nhiều đoạn nước tưới không còn sạch như thiết kế ban đầu. Ruộng lúa chịu đựng tốt hơn, còn rau ăn lá, rau ăn sống tưới trực tiếp bằng nước kênh là nhóm cần để ý nhất.
Bài này giải thích hệ thống vận hành ra sao, nguồn ô nhiễm vào từ đâu, nước tưới bẩn ảnh hưởng đến rau theo những đường nào, và người trồng, người mua rau có thể làm gì. Bài không đưa kết quả đo cụ thể của từng đoạn kênh; chất lượng nước thay đổi theo mùa, theo lịch đóng mở cống, bạn tra số liệu quan trắc chính thức nơi mình ở.
Bắc Hưng Hải là gì và tưới cho những vùng nào
Bắc Hưng Hải là một trong những công trình thuỷ lợi lớn và lâu đời nhất đồng bằng sông Hồng, được xây dựng từ cuối những năm 1950. Cái tên ghép từ ba địa danh cũ Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương. Hệ thống lấy nước sông Hồng qua cống đầu mối Xuân Quan, dẫn theo các sông trục và kênh chính chảy ngang đồng bằng, rồi tiêu nước ra phía sông Thái Bình qua các cống cuối hệ thống.
Vùng phục vụ trải trên phần phía đông Hà Nội (khu vực Gia Lâm, Long Biên), Bắc Ninh, Hưng Yên và phần đất của Hải Dương cũ nay thuộc thành phố Hải Phòng. Hệ thống làm hai việc cùng lúc: mùa khô cấp nước tưới cho lúa, rau màu, nuôi thuỷ sản; mùa mưa tiêu úng cho đồng ruộng và khu dân cư.
Chính vì vừa tưới vừa tiêu, các sông trục của Bắc Hưng Hải nhận nước từ rất nhiều cửa xả: cống tiêu khu dân cư, mương thoát nước làng nghề, nước thải khu công nghiệp và đô thị mới mọc lên dọc hai bờ. Thứ nước được tưới cho cánh đồng phía dưới vì vậy mang theo phần của những nơi phía trên.
Nguồn ô nhiễm đi vào hệ thống
Nước thải đô thị phía đông Hà Nội. Các khu đô thị mới phát triển nhanh ở phía đông và đông nam thành phố, trong khi hệ thống thu gom, xử lý nước thải chưa theo kịp, một phần nước thải chảy vào kênh tiêu rồi ra sông trục.
Làng nghề. Vùng phục vụ có nhiều làng nghề chế biến thực phẩm, dệt nhuộm, tái chế kim loại, sản xuất đồ gia dụng. Nước thải chứa chất hữu cơ, phẩm màu, đôi khi có kim loại nặng, nếu không xử lý sẽ vào kênh mương.
Khu, cụm công nghiệp. Doanh nghiệp trong khu có trạm xử lý tập trung đạt chuẩn ít gây hại hơn; cơ sở nhỏ lẻ ngoài khu, hoặc trạm vận hành không đều, là nguồn đáng giám sát.
Chăn nuôi. Trang trại và hộ nuôi heo, gà quy mô lớn dọc kênh, nếu không có hầm biogas, ao lắng đủ lớn, sẽ đưa chất thải giàu đạm, vi sinh vật vào nước tưới.
Rác và nước rỉ rác. Bãi rác tự phát ven kênh, điểm tập kết rác của thôn sát bờ khiến rác rơi xuống nước, nước rỉ rác thấm ra theo mưa.
Nước tưới bẩn ảnh hưởng đến rau theo những đường nào
Đường thứ nhất là vi sinh vật. Nước có lẫn nước thải sinh hoạt và chăn nuôi chứa vi khuẩn đường ruột, trứng giun sán. Khi tưới trực tiếp lên lá rau, đặc biệt là tưới bằng gáo, bằng vòi phun trên mặt lá sát ngày thu hoạch, chúng bám lại trên rau. Đây là rủi ro lớn nhất với rau ăn sống như xà lách, rau thơm, rau muống ăn sống.
Đường thứ hai là kim loại nặng. Nếu nước tưới lâu năm nhận thải từ làng nghề tái chế, mạ kim loại, kim loại như chì, cadimi có thể tích tụ dần trong đất. Một số loại rau ăn lá, rau ăn củ hút những kim loại này lên. Khác với vi sinh vật, kim loại nặng không mất đi khi rửa hay nấu chín, nên câu chuyện nằm ở nguồn nước và đất trồng.
Đường thứ ba là dư lượng hoá chất và dinh dưỡng thừa. Nước giàu đạm có thể làm rau lớn nhanh, lá xanh mướt nhưng chứa nhiều nitrat hơn bình thường nếu thu hoạch sớm. Ngoài ra, đất ngập nước bẩn lâu ngày dễ chua, cây kém khoẻ, người trồng lại phải dùng thêm thuốc. Những ảnh hưởng này phụ thuộc rất nhiều vào đoạn kênh, loại rau và cách tưới, nên không thể kết luận chung rằng rau cả vùng là không an toàn.
Mức rủi ro theo loại cây trồng
Cùng một nguồn nước, mức rủi ro với người ăn khác nhau rất nhiều theo loại cây và bộ phận ăn được. Bảng dưới là cách nhìn tham khảo để người trồng ưu tiên nguồn nước sạch hơn cho đúng chỗ.
| Nhóm cây | Mức cần lưu ý | Lý do |
|---|---|---|
| Rau ăn sống (xà lách, rau thơm) | Cao nhất | Ăn không qua nấu, nước tưới bám trực tiếp lên lá |
| Rau ăn lá nấu chín (cải, mồng tơi) | Trung bình | Nấu chín diệt vi sinh vật nhưng không loại kim loại nặng |
| Rau ăn củ (cà rốt, củ cải) | Trung bình | Củ nằm trong đất, liên quan tới đất bị tích tụ lâu năm |
| Rau ăn quả (bí, mướp, cà chua) | Thấp hơn | Quả ít tiếp xúc nước tưới hơn, thường gọt vỏ hoặc nấu |
| Lúa | Thấp hơn với vi sinh vật | Hạt được bảo vệ trong vỏ, nhưng vẫn cần quan tâm đất tích tụ kim loại |
Bảng không thay cho xét nghiệm. Muốn biết chắc rau, đất, nước ở một ruộng cụ thể, cần lấy mẫu gửi phòng thí nghiệm có năng lực và đọc kết quả theo quy chuẩn hiện hành.
Người trồng rau ven kênh nên làm gì
Không phải hộ nào cũng có thể bỏ nguồn nước kênh, nhưng có nhiều cách giảm rủi ro mà không tốn kém lắm.
- Dành nguồn nước sạch hơn (giếng khoan đã xét nghiệm, nước mưa, nước máy) cho rau ăn sống và rau sắp thu hoạch; nước kênh chỉ dùng cho giai đoạn cây còn nhỏ hoặc cây ăn quả.
- Đào ao lắng hoặc bể chứa trung gian: để nước kênh lắng vài ngày trước khi tưới giúp giảm cặn và một phần vi sinh vật.
- Tưới gốc thay vì tưới lên lá, và ngừng tưới bằng nước kênh trước thu hoạch vài ngày.
- Không lấy nước khi thấy nước kênh đổi màu đen, có váng, bọt hoặc mùi lạ; ghi lại ngày giờ và báo cho tổ hợp tác dùng nước, chính quyền xã.
- Nếu ruộng gần làng nghề tái chế kim loại, cân nhắc xét nghiệm đất một lần để biết có nên chuyển sang cây không dùng để ăn.
- Giữ sổ ghi chép nguồn nước, ngày tưới, phân bón: vừa giúp quản lý, vừa là bằng chứng nếu muốn tham gia chuỗi rau an toàn.
Hợp tác xã, tổ dùng nước là nơi tốt để nêu kiến nghị chung về lịch lấy nước, về những cửa xả gây ô nhiễm kênh nội đồng, vì tiếng nói tập thể thường được chú ý hơn một hộ riêng lẻ.
Người mua rau ở chợ nên hiểu thế nào
Thông tin về ô nhiễm kênh tưới dễ khiến người tiêu dùng hoang mang, tẩy chay cả một vùng rau. Điều đó vừa không công bằng với những hộ trồng cẩn thận, vừa không giúp bạn an toàn hơn. Cách hợp lý là mua rau ở nơi có nguồn gốc rõ ràng khi có điều kiện, đa dạng nguồn mua, và chế biến đúng cách.
Với rau ăn sống, ngâm và rửa dưới vòi nước chảy nhiều lần, tách từng lá, bỏ lá dập úa. Rau nấu chín thì nấu kỹ. Cách rửa giúp giảm vi sinh vật, bụi bẩn, nhưng không loại được kim loại nặng nằm trong mô rau, nên điều quan trọng hơn vẫn là nguồn gốc. Đa dạng loại rau, đổi nơi mua cũng giúp giảm phơi nhiễm tích luỹ từ một nguồn duy nhất.
Nếu bạn sống trong vùng và tự trồng rau ở vườn nhà, hãy áp dụng các bước trong phần trên. Một luống rau nhỏ tưới bằng nước mưa thường an tâm hơn nhiều so với luống tưới bằng mương sau nhà.
Khi hỏi mua rau trực tiếp từ người trồng, bạn có thể hỏi nhẹ nhàng rau tưới bằng nước gì, ruộng ở gần kênh nào. Người trồng cẩn thận thường sẵn lòng kể, thậm chí dẫn đi xem giếng, bể chứa nước mưa. Những mối mua quen như vậy giúp cả hai bên: người trồng có khách ổn định để đầu tư nguồn nước sạch, người mua có thêm một nguồn rau biết rõ gốc gác.
Theo dõi chất lượng nước hệ thống và phản ánh
Các địa phương trong vùng phục vụ và đơn vị quản lý khai thác công trình thuỷ lợi có điểm quan trắc chất lượng nước trên các sông trục. Kết quả thường được công bố trong báo cáo môi trường định kỳ của tỉnh, thành, và có khi được nêu khi có cảnh báo ô nhiễm gây ảnh hưởng tới sản xuất. Khi đọc, bạn chú ý tới các chỉ tiêu dùng cho mục đích tưới tiêu trong quy chuẩn chất lượng nước mặt.
Khi thấy cửa xả mới đổ nước bẩn vào kênh, đoạn kênh đột ngột đen, cá chết, bạn chụp ảnh, ghi giờ, vị trí và phản ánh cho UBND xã, phường hoặc đơn vị quản lý công trình thuỷ lợi trên địa bàn. Nếu hoa màu bị thiệt hại và bạn cân nhắc yêu cầu bồi thường, nên tra văn bản pháp luật hiện hành về bảo vệ môi trường và có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết cần chuẩn bị chứng cứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Rau trồng ven kênh Bắc Hưng Hải có ăn được không?
Không thể kết luận chung cho cả vùng. Nhiều hộ trồng cẩn thận, dùng nước sạch hơn cho rau ăn sống. Người mua nên chọn nơi có nguồn gốc rõ, rửa kỹ rau sống, nấu chín rau ăn lá và đa dạng nguồn mua.
Rửa rau bằng nước muối có loại được kim loại nặng không?
Không. Rửa và ngâm giúp giảm vi sinh vật, bụi bẩn, một phần dư lượng bám ngoài mặt lá. Kim loại nặng đã hấp thụ vào mô rau không mất đi khi rửa hay nấu, nên nguồn nước và đất trồng mới là điều quyết định.
Làm sao biết đất ruộng nhà mình có nhiễm kim loại nặng?
Cách chắc chắn là lấy mẫu đất theo hướng dẫn và gửi phòng thí nghiệm có năng lực phân tích. Nên hỏi cán bộ nông nghiệp của xã cách lấy mẫu đúng, vì lấy sai vị trí hay sai độ sâu sẽ cho kết quả không đại diện.
Vì sao có lúc nước kênh đen hẳn rồi lại trong?
Lịch đóng mở cống, lượng nước lấy từ sông Hồng, mưa lớn cuốn nước thải từ khu dân cư ra kênh đều làm chất lượng nước thay đổi nhanh. Khi lấy nước nhiều từ đầu mối, nước loãng và trong hơn; khi cống đóng, nước đứng lâu dễ đen.
Ai quản lý chất lượng nước Bắc Hưng Hải?
Đơn vị quản lý khai thác công trình thuỷ lợi vận hành hệ thống, còn việc kiểm soát nguồn thải thuộc chính quyền và cơ quan phụ trách môi trường của từng tỉnh, thành trong vùng. Người dân phản ánh cho chính quyền xã, phường để được chuyển đúng nơi.
Có nên dùng nước kênh để nuôi cá ao nhà không?
Có thể, nhưng nên lấy nước vào lúc nước kênh trong, không mùi, để lắng trước khi thả, theo dõi cá sau khi thay nước. Tránh lấy nước khi kênh đổi màu đen, có váng hoặc vừa có tin cá chết ở đoạn kênh phía trên.