Đốt vàng mã là một nếp văn hoá lâu đời, nhưng ở đô thị đông đúc, vào những ngày cả khu phố cùng hoá vàng như rằm, mùng một, rằm tháng Bảy và dịp Tết, khói và bụi tro từ hàng nghìn đám lửa nhỏ cộng lại có thể làm không khí ngõ phố xấu đi rõ rệt trong vài giờ. Khói giấy lẫn mực in, nhũ kim loại và keo dán, đốt ngay trên vỉa hè, hiên nhà, ở độ cao ngang mặt người.
Bài này nhìn chuyện đốt vàng mã từ góc chất lượng không khí, không bàn đúng sai của phong tục. Mục tiêu là giúp gia đình vẫn giữ được nếp cúng mà bớt khói cho người nhà, hàng xóm, và tránh những rủi ro cháy nổ hay gặp, nhất là ở nhà ống và chung cư.
Khói và tro vàng mã gồm những gì
Khói giấy cháy. Giấy cháy nhanh nhưng xếp thành chồng dày thì cháy âm ỉ, tạo nhiều khói trắng xám và bụi mịn, nhất là khi giấy hơi ẩm do để lâu trong nhà mùa nồm.
Mực in và phẩm màu. Vàng mã thường in màu sặc sỡ; mực và phẩm màu cháy tạo thêm các hợp chất không có trong khói giấy trắng.
Nhũ kim loại. Lớp nhũ vàng, bạc trên tiền vàng, thỏi vàng giả thường là bột kim loại hoặc giấy tráng, khi cháy để lại tro lấp lánh và có thể giải phóng một phần kim loại theo khói.
Keo, khung tre, nhựa trang trí. Đồ mã hình nhà cửa, xe cộ, quần áo dùng keo dán, khung tre, đôi khi có chi tiết nhựa, xốp. Phần nhựa, xốp cháy ra khói đen, mùi khét.
Tro bay. Tro giấy rất nhẹ, bốc theo luồng nóng của ngọn lửa rồi rơi khắp ngõ, bám lên quần áo phơi, xe máy, vào nhà qua cửa sổ.
Vì sao ở đô thị chuyện này đáng lưu ý hơn ở nông thôn
Ở nông thôn, một gia đình hoá vàng giữa sân rộng, khói tan ra vườn, ruộng, hầu như không ai bị ảnh hưởng. Ở đô thị, nhà nào cũng hoá vàng trước cửa, trong ngõ hẹp hoặc trên vỉa hè sát nhau, vào cùng một khung giờ chiều tối. Hàng trăm đám lửa nhỏ trong vài trăm mét đường phố, kẹp giữa hai dãy nhà cao, khói không có chỗ thoát.
Thời điểm cũng không thuận. Các ngày lễ lớn như rằm tháng Bảy rơi vào cuối hè, Tết Nguyên đán rơi vào giữa mùa đông Bắc Bộ, khi những buổi chiều tối lặng gió giữ khói sát mặt đất. Cùng lúc đó, nhiều nhà còn thắp hương, đốt pháo hoa nhỏ, nấu nướng nhiều hơn ngày thường, cộng thêm lượng xe đi lại dịp lễ. Vì vậy nhiều người nhận thấy chỉ số chất lượng không khí xấu đi trong vài ngày quanh rằm tháng Bảy và đêm giao thừa, rồi trở lại bình thường. Số đo từng ngày bạn xem ở cổng quan trắc chính thức của thành phố.
Chung cư có thêm vấn đề riêng: hoá vàng trên ban công, hành lang hay khu để xe vừa đưa khói vào nhà hàng xóm qua hệ thống thông gió, vừa có nguy cơ cháy lan. Nhiều toà nhà đã bố trí khu hoá vàng riêng ở sân hoặc tầng trệt, có lò đốt và người trông coi.
Lịch những ngày khói vàng mã nhiều trong năm
Không phải ngày nào cũng có khói vàng mã nhiều. Bảng dưới gom những dịp phổ biến để bạn biết trước mà chuẩn bị; ngày dương lịch thay đổi theo năm, bạn tự đổi từ lịch âm.
| Dịp | Khung giờ thường đốt | Điều cần chuẩn bị |
|---|---|---|
| Mùng một và rằm hằng tháng | Sáng sớm hoặc chiều tối | Đóng cửa phía ngõ khi khói nhiều, thu quần áo phơi |
| Rằm tháng Giêng | Cả ngày, nhiều nhất chiều tối | Lượng đốt lớn hơn ngày rằm thường |
| Rằm tháng Bảy | Chiều tối các ngày quanh rằm | Thời tiết nóng, khói đọng; chú ý người già, trẻ nhỏ |
| Ông Công ông Táo (hai mươi ba tháng Chạp) | Trưa và chiều | Bắt đầu chuỗi ngày khói của dịp Tết |
| Tất niên, giao thừa, mùng một đến mùng ba Tết | Chiều tối và đêm giao thừa | Mùa đông lặng gió, khói đọng lâu; cẩn thận cháy nổ |
| Ngày giỗ trong gia đình, khai trương, nhập trạch | Tuỳ nhà | Khói tập trung ở một nhà, báo trước cho hàng xóm sát vách nếu đốt nhiều |
Biết trước lịch giúp gia đình có người nhạy cảm sắp xếp: những tối cả phố hoá vàng, cho trẻ nhỏ và người bệnh hô hấp ở phòng phía trong, đóng cửa, chờ khói tan rồi mới mở.
Giữ nếp cúng mà bớt khói
Nhiều gia đình, nhiều nơi thờ tự đã chủ động giảm đốt vàng mã mà vẫn giữ trọn ý nghĩa của việc cúng. Một số cách đang được làm:
- Đốt ít hơn: chọn một lượng vừa phải, tượng trưng, thay vì mua nhiều. Nhiều người cho rằng điều quan trọng nằm ở lòng thành, không ở số lượng.
- Bỏ đồ mã cồng kềnh: đồ mã hình nhà, xe, đồ điện tử bằng giấy, có keo và chi tiết nhựa là loại khói nhiều và độc hơn cả.
- Dùng thùng hoá vàng có nắp lưới: lưới chắn giữ tro không bay, thùng kim loại giữ lửa không lan ra ngoài.
- Đốt từng ít một: cho vàng mã vào từng nắm nhỏ để cháy hết, tránh dồn cả chồng cháy âm ỉ ra khói.
- Chọn chỗ thoáng: giữa sân, đầu ngõ rộng, khu hoá vàng chung của toà nhà; tránh ngõ hẹp cụt, gầm cầu thang, ban công kín.
- Không đốt lẫn rác: không bỏ túi ni lông, hộp xốp, vỏ hộp đựng vào cùng ngọn lửa.
- Thay một phần bằng việc khác: nhiều gia đình dành khoản tiền vàng mã để làm việc thiện, góp quỹ khuyến học, giúp người khó khăn, xem đó là cách tưởng nhớ người đã khuất.
Mỗi gia đình tự quyết định theo nếp nhà. Các gợi ý trên chỉ nhằm giảm khói và an toàn, không thay cho hướng dẫn của người lớn trong họ hay nơi thờ tự.
An toàn cháy nổ khi hoá vàng
Mỗi dịp lễ Tết, các vụ cháy nhà, cháy chung cư bắt nguồn từ việc hoá vàng không được trông coi vẫn được nhắc đến. Ngọn lửa vàng mã bốc cao nhanh, tro còn lửa bay theo gió vào mái tôn, mái che bằng bạt, dây điện, rèm cửa. Ở nhà ống, nhiều người hoá vàng ngay trong phòng khách hoặc gian thờ trên tầng rồi đóng cửa đi, đó là tình huống nguy hiểm nhất.
Nguyên tắc an toàn đơn giản: luôn có người trông cho đến khi lửa tắt hẳn; đặt thùng đốt xa vật dễ cháy, xa xe máy và bình gas; chuẩn bị sẵn xô nước hoặc bình chữa cháy nhỏ; dập tro bằng nước trước khi đổ đi. Không hoá vàng trên ban công chung cư, hành lang, tầng hầm để xe, mà đưa xuống khu hoá vàng chung nếu toà nhà có bố trí.
Nếu trong nhà có người già hay quên, nên để một người trẻ trong nhà trực tiếp phụ trách việc hoá vàng các ngày lễ. Chỉ một ngọn lửa không có người trông có thể gây hậu quả cho cả khu nhà.
Khi khói vàng mã nhà bên bay vào nhà mình
Chuyện hoá vàng gắn với tình cảm gia đình nên góp ý cần khéo hơn mọi chuyện khác. Thay vì phản đối việc đốt, hãy nói về chỗ đốt và cách đốt: "nhà cháu có bé đang ho, bác có thể đặt thùng lệch ra đầu ngõ một chút được không", hoặc gợi ý dùng chung một thùng hoá vàng có nắp lưới cho cả dãy nhà. Phần lớn hàng xóm sẵn lòng khi thấy lời đề nghị cụ thể và không xúc phạm phong tục.
Ở chung cư, nếu có hộ hoá vàng trên ban công hay hành lang, cách phù hợp là báo ban quản lý toà nhà, nơi có trách nhiệm nhắc nhở theo nội quy và bố trí khu hoá vàng chung. Nhiều toà nhà đã treo nội quy về việc này, kèm lịch trông coi khu hoá vàng vào ngày rằm, mùng một.
Ở cấp tổ dân phố, một số nơi đã thống nhất đặt vài điểm hoá vàng chung ở chỗ rộng thoáng, có lò đốt và bình chữa cháy, để các hộ mang vàng mã tới đốt thay vì đốt trước từng cửa. Cách này vừa giảm khói trong ngõ, vừa dễ trông coi an toàn, lại giữ được không khí sum họp của những ngày lễ. Nếu khu phố bạn chưa có, có thể đề xuất trong buổi họp tổ dân phố trước dịp rằm tháng Bảy hoặc trước Tết.
Người nhạy cảm với khói nên làm gì vào những ngày này
Người bị hen, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi mạn hoặc bệnh tim thường thấy khó chịu hơn vào những tối cả phố hoá vàng. Nên ở phòng phía trong, đóng cửa sổ hướng ra ngõ trong khoảng thời gian khói nhiều, rồi thông gió lại khi khói đã tan. Nếu nhà có máy lọc không khí, bật trong phòng có người nhạy cảm và đóng cửa phòng.
Người trực tiếp hoá vàng nên đứng ở đầu gió, không cúi sát ngọn lửa, đeo khẩu trang nếu đốt nhiều. Trẻ nhỏ không nên đứng gần thùng đốt, vừa vì khói vừa vì nguy cơ bỏng. Sau khi xong, rửa tay, rửa mặt, thay áo nếu áo bám nhiều tro.
Nếu thấy khò khè, khó thở, tức ngực tăng lên sau những ngày khói nhiều, hãy dùng thuốc theo đúng hướng dẫn bác sĩ đã kê cho bạn từ trước và đi khám nếu triệu chứng không giảm. Không tự tăng liều hay tự dùng thuốc mới.
Câu hỏi thường gặp
Khói đốt vàng mã có độc không?
Khói vàng mã gồm bụi mịn từ giấy cháy, cộng thêm phần từ mực in, nhũ kim loại, keo dán và chi tiết nhựa trên đồ mã. Ở lượng nhỏ, nơi thoáng thì ảnh hưởng không nhiều; nhưng khi cả khu phố cùng đốt trong ngõ hẹp, khói đọng lại và gây khó chịu, nhất là cho người nhạy cảm.
Vì sao rằm tháng Bảy và Tết không khí thường xấu hơn?
Những dịp này nhiều nhà cùng hoá vàng, thắp hương, nấu nướng trong cùng khung giờ, lại thêm lượng xe đi lại nhiều. Tết rơi vào mùa đông Bắc Bộ khi chiều tối thường lặng gió, khói bị giữ sát mặt đất nên chỉ số chất lượng không khí dễ xấu đi vài ngày.
Ở chung cư có được hoá vàng trên ban công không?
Không nên. Hoá vàng trên ban công, hành lang, tầng hầm vừa đưa khói vào nhà hàng xóm, vừa có nguy cơ cháy lan. Nhiều toà nhà có quy định riêng và bố trí khu hoá vàng chung ở sân hoặc tầng trệt; bạn nên hỏi ban quản lý toà nhà.
Làm sao để đốt vàng mã ít khói hơn?
Giảm lượng đốt, bỏ đồ mã cồng kềnh có keo và nhựa, đốt từng nắm nhỏ cho cháy hết, dùng thùng có nắp lưới chắn tro và chọn chỗ thoáng. Không đốt lẫn túi ni lông hay hộp xốp vào cùng ngọn lửa.
Có cách nào thay việc đốt vàng mã không?
Nhiều gia đình giữ việc cúng với lượng vàng mã tượng trưng và dành phần tiền còn lại làm việc thiện, góp quỹ khuyến học hay giúp người khó khăn. Mỗi nhà tự quyết theo nếp nhà; điều nhiều người đồng tình là lòng thành quan trọng hơn số lượng.
Tro vàng mã nên xử lý thế nào?
Dập tắt tro hoàn toàn bằng nước, để nguội rồi cho vào túi buộc kín bỏ theo rác sinh hoạt. Không đổ tro còn nóng vào thùng rác nhựa, không đổ xuống cống hay rải ra gốc cây ven đường.