Khói đốt rác lộ thiên độc hơn khói củi vì rác sinh hoạt ngày nay lẫn rất nhiều nhựa, túi ni lông, xốp, cao su, vải tổng hợp, pin, và đống rác cháy âm ỉ ở nhiệt độ thấp, không đủ ôxy, nên sinh ra nhiều chất độc mà lò đốt có kiểm soát không thải ra. Củi là gỗ tương đối thuần, khói chủ yếu là bụi và khí cháy không hết; rác thì là một hỗn hợp, mỗi thứ cháy ra một loại khí khác nhau.
Ở nhiều vùng nông thôn và ven đô, đống rác đốt góc vườn, ven đường, bờ kênh là cảnh quen thuộc mỗi chiều. Bài này giải thích vì sao khói ấy đáng lo, vì sao người ta vẫn đốt, và gia đình, thôn xóm có thể làm gì thay thế mà không quá tốn kém.
Trong khói đốt rác có gì
Bụi mịn và muội. Đống rác cháy âm ỉ, ẩm, thiếu ôxy tạo khói dày, nhiều bụi mịn hơn hẳn một bếp củi khô. Bụi này đi sâu vào phổi người đứng gần.
Khí CO và hợp chất hữu cơ dễ bay hơi. Sinh ra khi cháy không hoàn toàn, gây đau đầu, cay mắt, buồn nôn khi đứng trong khói lâu.
Chất độc từ nhựa có clo. Một số loại nhựa như ống nhựa, áo mưa, vỏ dây điện có chứa clo. Khi đốt ở nhiệt độ thấp, chúng có thể tạo ra nhóm chất rất độc gọi là dioxin và furan, tồn lưu lâu trong môi trường và tích tụ qua chuỗi thức ăn.
Kim loại nặng. Pin, bóng đèn, đồ điện tử nhỏ, giấy in màu lẫn trong rác khi đốt giải phóng kim loại theo khói và để lại trong tro.
Mùi khét và khói đen của cao su, xốp. Dép cũ, lốp xe, hộp xốp cháy tạo khói đen đặc, mùi rất nặng, dễ nhận ra từ xa.
Vì sao lò đốt rác được phép còn đống rác ở góc vườn thì không
Lò đốt rác được cấp phép phải đốt ở nhiệt độ cao, đủ ôxy, giữ khí cháy đủ lâu trong buồng đốt để phân huỷ phần lớn chất độc, rồi đi qua hệ thống xử lý khí thải trước khi ra ống khói, và phải quan trắc khí thải theo quy định. Đống rác ngoài trời không có bất kỳ khâu nào trong số đó: nhiệt độ thấp, cháy âm ỉ nhiều giờ, khói thải ngay ở độ cao đầu người.
Tro còn lại sau đốt lộ thiên cũng là vấn đề. Tro chứa kim loại và một phần chất độc chưa phân huỷ, mưa xuống trôi vào đất vườn, ao, kênh mương. Nếu đống rác đốt thường xuyên ở một chỗ, đất quanh đó dần tích tụ những chất không mong muốn, chỗ mà có khi lại là góc vườn trồng rau.
Vì thế, ngay cả khi lượng rác đốt mỗi nhà mỗi ngày không nhiều, đốt đều đặn trong nhiều năm, ở nhiều nhà trong xóm, vẫn tạo ra một nguồn phơi nhiễm kéo dài cho những người sống gần nhất, đặc biệt là trẻ nhỏ chơi ngoài vườn.
Vì sao người ta vẫn đốt
Xe thu gom không tới, hoặc tới thưa. Ở nhiều thôn xa, xe rác mỗi tuần chỉ qua một hai lần, có nơi chưa có dịch vụ thu gom. Rác để lâu bốc mùi, chó mèo bới, đốt là cách nhanh nhất.
Ngại phí thu gom. Phí rác tuy không lớn nhưng với một số hộ vẫn là khoản phải tính; tự đốt thì không mất tiền.
Thói quen từ thời rác chủ yếu là lá cây. Trước kia rác nông thôn phần lớn là lá, rơm, vỏ trái cây; đốt hoặc ủ đều không sao. Thói quen giữ nguyên trong khi rác đã đổi thành nhựa, xốp.
Không biết khói độc hơn khói củi. Nhiều người nghĩ đốt rác cũng như đun bếp củi, không thấy lý do gì phải tránh.
Bãi rác tự phát ven đô. Ở rìa đô thị, đất trống, ven đường mới mở, bờ kênh thường bị đổ trộm rác thải xây dựng, rác sinh hoạt; khi đầy, có người châm lửa để giảm khối lượng, đám cháy âm ỉ nhiều ngày.
Ai chịu khói đốt rác nhiều nhất
Người châm lửa và trông đống rác cháy là người hít nhiều khói nhất, thường là người lớn tuổi trong nhà, đứng cạnh đống lửa khêu cho cháy hết. Kế đến là trẻ nhỏ chơi ngoài sân, ngoài vườn vào chiều muộn, đúng giờ nhiều nhà đốt rác. Trẻ thở nhanh hơn người lớn, hít vào nhiều không khí hơn so với cân nặng, và chơi gần mặt đất nơi khói đọng lại khi trời lặng gió.
Người có bệnh hen, bệnh phổi mạn, bệnh tim và phụ nữ mang thai cũng nằm trong nhóm nên tránh khói đốt rác. Với họ, một buổi chiều ngồi trong khói có thể làm triệu chứng nặng lên. Nếu trong nhà có người thuộc nhóm này, việc bỏ đốt rác nên được bàn ngay chứ không chờ cả xóm cùng thay đổi.
Ở cấp xóm, những ngôi nhà nằm cuối hướng gió chính chịu khói của nhiều nhà khác cộng lại. Đó thường là lý do có người phàn nàn dù nhà mình không đốt. Hiểu được điều này giúp câu chuyện giữa hàng xóm bớt căng thẳng: không ai bị coi là thủ phạm, đây là việc chung cần một cách làm chung, chẳng hạn cả thôn thống nhất ngày thu gom, chỗ tập kết và thùng ủ phân dùng chung.
Làm gì thay vì đốt
Không có cách nào xoá được rác, nhưng giảm lượng rác phải bỏ đi và đưa phần còn lại vào kênh thu gom là làm được ngay ở từng hộ.
- Phân loại tại nhà: tách rác hữu cơ (thức ăn thừa, vỏ rau quả, lá cây), rác tái chế được (giấy, chai nhựa, lon, kim loại) và phần còn lại. Pháp luật bảo vệ môi trường hiện hành yêu cầu hộ gia đình phân loại chất thải rắn sinh hoạt; cách phân loại cụ thể theo hướng dẫn của tỉnh.
- Ủ rác hữu cơ trong thùng hoặc hố ủ ở góc vườn, có thể thêm chế phẩm vi sinh; vài tuần sau thành phân bón cho cây. Phần này chiếm tỷ lệ lớn trong rác nông thôn, ủ được là rác bỏ đi giảm hẳn.
- Gom đồ tái chế bán cho người thu mua ve chai hoặc góp vào điểm thu gom của thôn, chi hội.
- Để riêng rác nguy hại như pin, bóng đèn, bình xịt côn trùng, vỏ thuốc bảo vệ thực vật; không đốt, không chôn trong vườn; mang tới điểm thu gom khi địa phương tổ chức.
- Đăng ký thu gom với tổ thu gom của xã hoặc thôn; nếu chưa có, đề xuất qua họp thôn để cả xóm cùng thuê.
- Lá cây khô, cành nhỏ ủ hoặc phủ gốc cây thay vì đốt; khi bắt buộc phải đốt lượng nhỏ lá khô, chọn ngày có gió nhẹ thổi xa nhà dân và không lẫn nhựa.
Với nhiều hộ nông thôn, chỉ riêng việc ủ phần hữu cơ và bán phần tái chế đã làm lượng rác còn lại nhỏ tới mức chờ xe thu gom vài ngày không còn là vấn đề.
Khi khói đốt rác của hàng xóm bay vào nhà
Phần lớn người đốt rác không cố ý làm phiền ai. Một lời nói nhẹ nhàng, nêu cụ thể "khói chiều nay bay thẳng vào phòng cháu bé" và gợi ý một cách thay thế, như cho mượn thùng ủ hoặc chỉ chỗ bán ve chai, thường được đón nhận tốt hơn lời trách. Hàng xóm lớn tuổi nhiều khi chỉ cần biết khói nhựa độc hơn khói củi là tự bỏ.
Khi việc đốt diễn ra thường xuyên, quy mô lớn, hoặc có bãi rác tự phát bị đốt âm ỉ nhiều ngày gần khu dân cư, bạn có thể báo trưởng thôn, tổ dân phố, rồi chính quyền xã, hoặc gửi phản ánh qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của tỉnh. Kèm ảnh, video, vị trí và giờ thường đốt. Đốt chất thải ngoài trời gây ô nhiễm là hành vi có thể bị xử phạt theo quy định hiện hành; xử lý là việc của cơ quan chức năng.
Trong lúc chờ, đóng cửa sổ phía có khói, cho trẻ vào trong nhà, thu quần áo đang phơi. Người bị hen hoặc bệnh phổi mạn thấy khó thở tăng lên khi có khói nên rời khỏi khu vực và đi khám nếu triệu chứng không giảm.
Bãi rác tự phát ven đô: vì sao cứ dọn lại đầy
Ở nhiều khu ven đô, một bãi đất trống được dọn sạch chỉ vài tuần sau lại đầy rác. Lý do thường là xe chở phế thải xây dựng, rác của các cơ sở nhỏ đổ trộm ban đêm để tránh phí xử lý, rồi người dân quanh đó thấy đã có rác nên đổ thêm. Khi đống rác lớn dần, có người châm lửa cho gọn, tạo ra đám cháy âm ỉ khó dập.
Cách làm được việc ở những nơi đã xử lý thành công thường là kết hợp: dọn sạch, rào lại hoặc trồng cây, lắp đèn chiếu sáng, cử người hoặc camera theo dõi những đêm đầu, đồng thời bố trí điểm tập kết rác hợp pháp gần đó để người dân có chỗ bỏ rác. Chỉ cấm mà không có chỗ bỏ rác thì rác sẽ dời sang bãi đất khác.
Người dân sống gần bãi rác tự phát có thể góp phần bằng cách ghi lại xe đổ trộm vào giờ nào, chụp ảnh từ xa, gửi cho chính quyền xã hoặc qua kênh phản ánh của tỉnh. Không tự ý chặn xe hay xô xát với người đổ rác; việc xử lý là trách nhiệm của lực lượng chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Đốt rác ở nhà có thật sự độc không, hay chỉ hôi?
Không chỉ hôi. Rác sinh hoạt lẫn nhựa, xốp, cao su, pin khi cháy âm ỉ ở nhiệt độ thấp sinh bụi mịn, khí CO, các hợp chất hữu cơ và có thể cả dioxin từ nhựa chứa clo. Người đứng gần, nhất là trẻ nhỏ, hít trực tiếp những chất này.
Đốt lá cây khô có sao không?
Lá cây khô thuần ít độc hơn rác lẫn nhựa nhưng vẫn tạo nhiều khói và bụi mịn, nhất là khi lá còn ẩm. Ủ lá làm phân hoặc phủ gốc cây là cách tốt hơn; nếu phải đốt lượng nhỏ, chọn lúc gió thổi xa nhà dân và tuyệt đối không lẫn nhựa.
Đốt rác ngoài trời có bị phạt không?
Pháp luật bảo vệ môi trường hạn chế việc đốt chất thải ngoài trời và có quy định xử phạt. Mức phạt và trường hợp áp dụng nằm trong văn bản hiện hành; bạn có thể hỏi chính quyền xã hoặc tra văn bản xử phạt vi phạm hành chính về môi trường.
Nông thôn chưa có xe thu gom rác thì xử lý thế nào?
Phân loại để ủ phần hữu cơ, bán phần tái chế cho người thu mua, để riêng rác nguy hại. Phần còn lại nhỏ hơn nhiều, có thể đề xuất qua họp thôn để thuê dịch vụ thu gom chung hoặc bố trí điểm tập kết hợp vệ sinh.
Vì sao không nên chôn pin, bóng đèn trong vườn?
Pin và bóng đèn chứa kim loại có thể ngấm dần vào đất và nước ngầm. Để riêng chúng trong hộp kín và mang tới điểm thu gom rác nguy hại khi địa phương tổ chức, không đốt, không chôn, không bỏ lẫn rác thường.
Ngửi khói đốt rác bị đau đầu, buồn nôn thì làm gì?
Rời khỏi chỗ có khói ra nơi thoáng khí, uống nước, nghỉ ngơi. Nếu đau đầu không giảm, khó thở, lơ mơ hoặc người bị ảnh hưởng là trẻ nhỏ, người có bệnh tim phổi, hãy đưa tới cơ sở y tế để được khám.