Khói cháy rừng và khói đốt thực bì bay về đô thị chủ yếu vào cao điểm mùa khô của từng vùng, những ngày nắng nóng, độ ẩm thấp và gió thổi từ phía rừng về phía thành phố. Một đám cháy lớn hoặc nhiều đám đốt dọn đất cùng lúc có thể tạo ra lớp khói mờ phủ cả vùng, làm không khí ở thị xã, thành phố cách xa hàng chục cây số trở nên đục và có mùi khét.
Đốt thực bì là đốt cành lá, cỏ cây sau khai thác rừng trồng hoặc khi dọn đất làm nương rẫy; đây là nguồn khói thường xuyên hơn cả những vụ cháy rừng lớn. Bài này đi qua mùa khô của từng vùng, cách khói lan, cách đọc cấp dự báo cháy rừng do lực lượng kiểm lâm công bố và những việc người dân làm được để bảo vệ mình và góp phần phòng cháy.
Đốt thực bì và cháy rừng khác nhau thế nào
Đốt thực bì có chủ đích. Sau khi khai thác rừng trồng như keo, bạch đàn, thông, hoặc khi dọn nương, người ta gom cành lá, cỏ khô lại đốt để làm sạch đất trồng lứa mới. Việc này được phép trong những điều kiện nhất định, phải đăng ký và tuân theo hướng dẫn của kiểm lâm, nhất là về thời điểm và đường băng cản lửa.
Cháy rừng ngoài ý muốn. Lửa lan từ đốt thực bì không kiểm soát, đốt ong, đốt dọn đồng ruộng sát rừng, tàn thuốc, hoặc do sét. Cháy rừng lan nhanh trong mùa khô, có thể kéo dài nhiều ngày ở địa hình dốc, khó tiếp cận.
Khói của cả hai. Đều là khói đốt sinh khối: rất nhiều bụi mịn, khí CO, hợp chất hữu cơ gây mùi khét. Khác biệt là quy mô: đốt thực bì tạo nhiều đám khói nhỏ rải rác trong mùa, còn một vụ cháy rừng lớn tạo cột khói dày bay rất xa.
Cháy rừng trên đất than bùn. Rừng tràm ở vùng đất than bùn phía Nam khi cháy có thể cháy ngầm dưới mặt đất, âm ỉ lâu, khói dày và khó dập hơn cháy rừng trên đất khoáng.
Mùa khô và nguy cơ cháy rừng theo vùng
Mỗi vùng có mùa khô riêng nên mùa khói cũng khác nhau. Bảng dưới mô tả xu hướng, dùng tên tỉnh sau sáp nhập; thời điểm cụ thể từng năm phụ thuộc thời tiết, bạn theo dõi bản tin cấp dự báo cháy rừng.
| Vùng | Thời điểm thường khô hạn, dễ cháy | Loại rừng, kiểu đốt hay gặp |
|---|---|---|
| Tây Bắc và vùng núi phía Bắc (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai…) | Khoảng cuối đông đến đầu hè | Đốt nương làm rẫy, rừng thông, rừng tre nứa |
| Bắc Trung Bộ (Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị) | Giữa hè, những đợt gió tây khô nóng | Rừng thông, rừng trồng keo, đốt thực bì sau khai thác |
| Duyên hải miền Trung (Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Khánh Hoà) | Mùa hè khô nóng | Rừng trồng, rừng phòng hộ ven biển |
| Tây Nguyên (Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng) | Mùa khô, khoảng cuối năm đến tháng Tư năm sau | Rừng khộp, rừng thông, đốt dọn rẫy cà phê, đồi cỏ khô |
| Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Tây Ninh) | Mùa khô đầu năm | Rừng trồng, rừng khô |
| Tây Nam Bộ (Cà Mau, An Giang) | Cao điểm mùa khô | Rừng tràm trên đất than bùn, dễ cháy ngầm |
Tên tỉnh trong bảng chỉ để định hướng, không phải danh sách đầy đủ. Hầu như tỉnh nào có rừng cũng có mùa cao điểm cháy riêng.
Khi nào khói bay về đô thị
Khói cháy rừng muốn về tới đô thị cần ba điều cùng lúc: có đám cháy hoặc nhiều đám đốt đủ lớn, gió thổi từ phía rừng về phía thành phố, và lớp không khí phía dưới đủ ổn định để khói không bốc lên cao rồi tan đi. Những ngày nắng gắt buổi trưa, khói thường bốc cao; đến chiều tối, gió yếu dần, khói hạ thấp và trải ngang, người ở thị xã, thành phố bắt đầu ngửi thấy mùi khét, thấy trời mờ như sương.
Ở các thành phố nằm giữa vùng đồi rừng như các đô thị Tây Nguyên, khói đốt dọn rẫy và đốt cỏ khô mùa khô là chuyện quen thuộc, có những buổi chiều cả thành phố phủ một lớp khói mỏng. Ở các vùng núi phía Bắc, khói đốt nương rẫy cuối đông đầu xuân có thể đọng lại trong thung lũng nhiều ngày. Một số nghiên cứu còn nhắc tới khói đốt sinh khối từ vùng núi phía tây và các nước láng giềng góp một phần vào bụi mịn của Bắc Bộ trong những tháng đầu năm, bên cạnh các nguồn tại chỗ.
Vì khói đi xa, bạn có thể thấy chỉ số chất lượng không khí xấu đi dù quanh nhà không có đám cháy nào. Khi đó, đối chiếu với tin cháy rừng và hướng gió trong bản tin thời tiết giúp bạn hiểu nguồn khói, và biết nó sẽ kéo dài bao lâu.
Đọc cấp dự báo cháy rừng
Lực lượng kiểm lâm phối hợp với cơ quan khí tượng công bố cấp dự báo cháy rừng theo từng vùng, dựa trên nhiệt độ, độ ẩm, số ngày không mưa. Theo quy định hiện hành, cấp dự báo được chia thành năm cấp, từ thấp đến cực kỳ nguy hiểm. Cách đọc cho người dân:
- Cấp I, II: nguy cơ thấp đến trung bình; vẫn cần cẩn thận với lửa khi vào rừng, đốt dọn đồng ruộng sát rừng.
- Cấp III: thời tiết khô hanh, lửa dễ phát sinh; hạn chế đốt, đốt phải có người trông và dập tắt hẳn.
- Cấp IV: nguy hiểm; lửa dễ lan nhanh. Nhiều địa phương cấm đốt thực bì, đốt nương, đốt ong trong thời gian này. Người vào rừng không mang lửa.
- Cấp V: cực kỳ nguy hiểm; lửa lan rất nhanh, khó dập. Chính quyền có thể hạn chế người vào rừng; khói từ đám cháy lớn dễ lan về khu dân cư.
- Cấp dự báo được đưa tin trên đài phát thanh, truyền hình địa phương, cổng thông tin của tỉnh, của cơ quan kiểm lâm, và thường được treo bảng ở cửa rừng, trạm kiểm lâm.
- Nhà gần rừng nên theo dõi bản tin hằng ngày trong mùa khô, không chỉ khi nghe tin có cháy.
Tên gọi và cách chia cấp có thể được điều chỉnh theo văn bản mới; khi cần căn cứ chính xác, bạn tra quy định hiện hành về phòng cháy chữa cháy rừng.
Rừng tràm trên đất than bùn: loại cháy khói dai nhất
Rừng tràm ở vùng đất trũng phía Nam mọc trên lớp than bùn, thứ đất hình thành từ xác thực vật tích tụ lâu đời. Mùa khô, khi mực nước trong rừng hạ thấp, lớp than bùn khô đi và có thể bắt lửa. Lửa không chỉ cháy cây và thảm cỏ phía trên mà còn cháy ngầm xuống lớp than bùn, âm ỉ nhiều ngày, bùng lên lại ở chỗ khác khi tưởng đã dập xong.
Kiểu cháy này tạo khói dày, mùi khét đặc trưng, bay về các thị trấn, khu dân cư quanh rừng. Vì cháy ngầm khó thấy, lực lượng chữa cháy thường phải bơm nước giữ ẩm cả vùng rộng. Cách phòng chính là giữ nước trong kênh mương nội rừng ở mức đủ cao trong mùa khô, kiểm soát chặt lửa của người vào rừng lấy mật ong, bắt cá, đốt dọn.
Người sống ven rừng tràm nên đặc biệt theo dõi cấp dự báo cháy rừng ở cao điểm mùa khô, chuẩn bị sẵn phương án đóng kín nhà khi có khói và sẵn sàng làm theo hướng dẫn của chính quyền nếu cần di chuyển người già, trẻ nhỏ tới nơi xa khói.
Tự bảo vệ khi khói cháy rừng tràn về
Khi trời đột ngột mờ khói, có mùi khét và tin tức báo cháy rừng ở vùng lân cận, hãy đóng cửa sổ, cửa ra vào, hạn chế ra ngoài và hoạt động mạnh ngoài trời, nhất là với trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh hen, bệnh phổi mạn hoặc bệnh tim. Nếu nhà có máy lọc không khí, bật trong một phòng đóng kín và cho người nhạy cảm ở trong phòng ấy.
Khi phải ra ngoài, đeo khẩu trang lọc bụi vừa khít mặt; khẩu trang vải thông thường chặn được rất ít bụi mịn trong khói. Đi xe máy qua vùng khói dày thì giảm tốc độ, bật đèn vì tầm nhìn có thể giảm nhanh. Trường học, nơi làm việc nên cân nhắc dời các hoạt động ngoài trời trong những ngày khói nặng.
Người có bệnh mạn tính nên dùng thuốc đúng theo đơn bác sĩ đã kê và theo dõi triệu chứng. Khi thấy khó thở tăng, đau ngực, ho nhiều, chóng mặt, hoặc trẻ thở nhanh, mệt lả, hãy đi khám ngay. Người sống sát rừng đang cháy nên làm theo hướng dẫn sơ tán của chính quyền địa phương, không ở lại tự chữa cháy khi không có lực lượng chuyên trách.
Góp phần phòng cháy và giảm khói
Phần lớn các vụ cháy rừng bắt nguồn từ hoạt động của con người: đốt thực bì, đốt nương, đốt dọn đồng ruộng sát bìa rừng không kiểm soát được lửa, đốt ong lấy mật, đun nấu trong rừng, tàn thuốc. Người sống quanh rừng và người vào rừng là lực lượng phòng cháy quan trọng nhất. Khi cần đốt dọn đất, hãy đăng ký với kiểm lâm địa bàn hoặc chính quyền xã, làm đường băng cản lửa, đốt vào giờ được hướng dẫn, có người trông cho tới khi lửa tắt hẳn, và không đốt trong những ngày cấp dự báo cao.
Với rừng trồng sau khai thác, nhiều nơi đã chuyển sang cách để lại cành lá cho phân huỷ tự nhiên hoặc băm nhỏ rải trên đất thay vì đốt, vừa giảm khói vừa giữ chất hữu cơ cho đất. Chủ rừng hỏi cán bộ khuyến lâm, kiểm lâm địa bàn về các cách làm phù hợp với loại cây và địa hình của mình.
Phát hiện cháy rừng, dù là đám nhỏ, hãy báo ngay cho kiểm lâm địa bàn, chính quyền xã hoặc lực lượng phòng cháy chữa cháy qua đường dây khẩn cấp quen thuộc. Báo sớm vài phút có thể quyết định đám cháy được dập ngay hay lan thành vụ cháy lớn, khói phủ cả vùng nhiều ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trời bỗng mờ khói và có mùi khét dù quanh nhà không có gì cháy?
Khói từ cháy rừng hoặc đốt thực bì ở xa có thể theo gió bay về hàng chục cây số, nhất là vào chiều tối khi gió yếu và khói hạ thấp. Xem tin cháy rừng và hướng gió trong bản tin thời tiết giúp bạn biết nguồn khói từ đâu.
Đốt thực bì có bị cấm không?
Đốt thực bì được phép trong những điều kiện nhất định, phải đăng ký và làm theo hướng dẫn của kiểm lâm về thời điểm, đường băng cản lửa và người trông coi. Khi cấp dự báo cháy rừng cao, nhiều địa phương cấm đốt. Quy định cụ thể bạn tra văn bản hiện hành của tỉnh.
Cấp dự báo cháy rừng có mấy cấp?
Theo quy định hiện hành, cấp dự báo cháy rừng chia làm năm cấp, từ cấp I nguy cơ thấp tới cấp V cực kỳ nguy hiểm. Cấp IV và V là lúc cần đặc biệt cẩn thận với lửa và theo dõi khói nếu sống gần rừng.
Khói cháy rừng có hại cho sức khoẻ không?
Khói đốt sinh khối chứa nhiều bụi mịn và khí CO, có thể làm nặng thêm bệnh hen, bệnh phổi mạn, bệnh tim. Những ngày khói dày, người nhạy cảm nên ở trong nhà đóng cửa, hạn chế vận động ngoài trời và đi khám khi triệu chứng tăng.
Đeo khẩu trang vải có lọc được khói cháy rừng không?
Khẩu trang vải thông thường lọc được rất ít bụi mịn trong khói. Nên dùng khẩu trang lọc bụi vừa khít mặt và vẫn hạn chế ra ngoài, vì khẩu trang không lọc được các khí như CO.
Thấy cháy rừng thì báo cho ai?
Báo ngay cho kiểm lâm địa bàn, chính quyền xã hoặc lực lượng phòng cháy chữa cháy qua đường dây khẩn cấp. Nói rõ vị trí, hướng lửa và khói, rồi rời khỏi khu vực nguy hiểm, không tự chữa cháy lớn khi không có lực lượng chuyên trách.