Một chiếc bếp than tổ ong nhóm lửa buổi sáng trong ngõ nhỏ có thể làm cả đoạn ngõ ngột khói: khói than chứa bụi, khí CO và lưu huỳnh điôxít, thải ra ở độ cao ngang mặt người, giữa hai dãy nhà san sát nên gần như không thoát đi được. Khí CO trong khói than không màu, không mùi, đặc biệt nguy hiểm khi bếp được đốt hay ủ trong phòng kín.
Bếp than tổ ong từng là bếp của hầu hết các gia đình thành thị miền Bắc, nay ít đi nhiều nhưng vẫn còn ở hàng quán vỉa hè, một số hộ thu nhập thấp và những nơi cần lửa liu riu lâu như nấu nước dùng. Bài này nói về khói của nó từ góc ô nhiễm trong khu phố, chuyện an toàn với khí CO, và những lựa chọn đổi sang bếp khác.
Khói than tổ ong gồm những gì
Bụi và khói lúc nhóm lò. Lúc mồi lửa bằng giấy, củi vụn, than chưa bén, khói trắng xám bốc dày nhất. Giai đoạn này kéo dài một lúc và là phần gây khó chịu nhất cho hàng xóm.
Khí CO. Than cháy thiếu ôxy, đặc biệt khi bếp bị ủ, đậy cửa lò, sinh nhiều CO. Khí này không màu, không mùi nên người hít phải không nhận ra.
Lưu huỳnh điôxít. Than có lẫn lưu huỳnh, cháy ra khí có mùi hắc đặc trưng, làm cay mắt, rát họng.
Bụi tro. Khi thay than, gạt tro, đổ xỉ than ra đường, tro mịn bay lên. Xỉ than đổ ra gốc cây, bãi đất trống gặp gió khô lại bay bụi.
Khói từ thứ bị đốt kèm. Nhiều người tiện tay nhóm lò bằng túi ni lông, hộp xốp, vỏ hộp sữa, hoặc đốt luôn rác vụn trong bếp than. Phần khói này độc hơn khói than thuần và có mùi khét gắt, hàng xóm nhận ra ngay. Chỉ cần bỏ thói quen này, lượng khói khó chịu trong ngõ đã giảm rõ.
Vì sao ngõ nhỏ chịu khói nặng hơn đường lớn
Ở đường lớn, khói từ một bếp than bị gió và dòng xe khuấy lên, loãng đi nhanh. Trong ngõ hẹp, hai bên là nhà ống cao tầng, gió gần như không lùa vào, khói từ bếp đặt trước cửa nhà cứ thế lan dọc ngõ và chui vào các cửa sổ, cửa chính đang mở. Một vài bếp than trong cùng một ngõ là đủ để cả ngõ cảm nhận mùi khói mỗi sáng.
Thời điểm cũng quan trọng. Bếp than thường được nhóm vào sáng sớm, đúng lúc không khí mùa đông ở Bắc Bộ còn lặng, lớp không khí sát mặt đất ít xáo trộn. Khói vì thế đọng lâu hơn. Những hôm sương mù, trời âm u, mùi than còn rõ hơn nữa. Buổi chiều tối khi các quán ăn vỉa hè đỏ lửa cũng là một đợt khói thứ hai.
Người chịu nhiều nhất là chính người đứng bếp, thường là chủ quán hoặc người nội trợ, hít khói nhiều giờ mỗi ngày trong nhiều năm. Kế đến là trẻ nhỏ, người già trong những ngôi nhà mở cửa thẳng ra ngõ, và người mắc bệnh hô hấp sống cạnh quán ăn dùng bếp than.
Khí CO: nguy hiểm nhất khi bếp ở trong phòng kín
Ngoài trời, CO từ bếp than loãng nhanh. Nguy hiểm thật sự xảy ra khi bếp than được mang vào trong nhà, nhất là để sưởi ấm phòng ngủ đóng kín cửa vào những đêm rét, hoặc ủ bếp trong bếp kín, gara, phòng không cửa sổ. CO tích tụ dần mà không ai ngửi thấy, người ngủ có thể bị ngộ độc mà không kịp tỉnh dậy. Chuyện sưởi ấm an toàn mùa rét có bài riêng trên các trang chuyên về thời tiết; ở đây chỉ nhắc nguyên tắc cốt lõi: không bao giờ đốt hay ủ bếp than trong phòng kín.
Dấu hiệu ngộ độc CO thường bị nhầm với cảm cúm hoặc mệt mỏi: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, buồn ngủ, nhiều người trong nhà cùng có biểu hiện giống nhau. Khi nghi ngờ, việc đầu tiên là mở toang cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng khí, tắt hoặc mang bếp ra ngoài, rồi gọi cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất. Không chờ xem có đỡ hay không, vì ngộ độc CO có thể nặng lên rất nhanh.
Nhà vẫn dùng bếp than nên đặt bếp ở nơi thật thông thoáng, ngoài hiên hoặc sân, không đặt dưới cầu thang hay trong gian bếp kín. Có thể lắp thiết bị báo khí CO ở khu vực gần bếp và phòng ngủ; thiết bị này rẻ hơn nhiều so với rủi ro nó giúp tránh.
Bếp than ở hàng quán vỉa hè: vì sao vẫn còn
Gia đình phần lớn đã chuyển sang bếp gas, bếp điện, nhưng bếp than vẫn còn ở hàng quán vỉa hè vì vài lý do rất thực tế. Món ninh lâu như nồi nước dùng, nồi cháo, nồi bánh cần lửa nhỏ đều suốt nhiều giờ; than tổ ong làm được việc đó với chi phí vận hành thấp, không cần đường điện lớn. Nhiều món nướng, món om được cho là ngon hơn trên lửa than. Quán nhỏ đi thuê vỉa hè, dọn hàng mỗi tối, lại không muốn đầu tư một bộ bếp điện đắt tiền.
Thêm vào đó là thói quen tay nghề: người bán lâu năm canh lửa than theo kinh nghiệm, đổi bếp nghĩa là phải học lại cách nấu, có khi mất khách trong thời gian đầu. Những lý do này giải thích vì sao lệnh cấm đơn thuần khó đi vào cuộc sống nếu không kèm hỗ trợ đổi bếp và thời gian chuyển tiếp.
Người ăn ở các quán vỉa hè cũng nên biết mình đang ngồi cạnh nguồn khói. Ngồi xa chỗ đặt bếp, chọn bàn ở đầu gió, và không để trẻ nhỏ ngồi sát bếp than là những việc đơn giản giảm lượng khói hít vào trong bữa ăn.
Đổi sang bếp khác: so sánh để chọn
Phần lớn gia đình đã chuyển sang bếp khác; với quán ăn và người dùng bếp than vì quen tay, việc đổi cần tính tới món nấu, chi phí vận hành và thói quen. Bảng dưới so sánh các loại phổ biến theo đặc điểm, không nêu giá.
| Loại bếp | Khói, khí thải tại chỗ | Phù hợp với | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bếp gas | Rất ít bụi, vẫn có khí cháy cần thông gió | Gia đình, quán ăn nấu nhanh, xào nấu lửa lớn | Kiểm tra dây dẫn, van; đặt nơi thông gió; khoá van sau khi dùng |
| Bếp điện từ | Không khói tại chỗ | Gia đình, quán nhỏ trong nhà; nấu nước dùng ninh lâu | Cần nồi đáy nhiễm từ, đường điện đủ tải |
| Bếp hồng ngoại | Không khói tại chỗ | Gia đình, nồi đất, nồi gang | Mặt bếp nóng lâu sau khi tắt, cẩn thận với trẻ nhỏ |
| Nồi nấu chuyên dụng chạy điện | Không khói tại chỗ | Quán phở, bún cần nồi nước dùng ninh nhiều giờ | Tính toán công suất điện của cả quán |
| Bếp than tổ ong | Khói, bụi, CO, lưu huỳnh điôxít | Lửa liu riu lâu, quen tay | Chỉ dùng nơi thoáng, không bao giờ trong phòng kín |
Nhiều quán ăn đã chuyển nồi nước dùng sang nồi điện, giữ bếp gas cho khâu xào, chần. Một số địa phương có chính sách khuyến khích hoặc hỗ trợ hộ kinh doanh bỏ bếp than; hỏi chính quyền xã, phường nơi bạn ở để biết.
Chủ trương bỏ bếp than ở đô thị
Một số thành phố lớn đã có chủ trương chấm dứt việc dùng bếp than tổ ong trong khu vực đô thị, vì đây là nguồn ô nhiễm sát mặt đất, ảnh hưởng trực tiếp đến người dân trong ngõ phố. Lộ trình, phạm vi áp dụng và biện pháp hỗ trợ được nêu trong văn bản của từng thành phố; bạn nên tra thông báo hiện hành của nơi mình sống thay vì nghe truyền miệng.
Với gia đình còn dùng bếp than vì lý do kinh tế, việc chuyển đổi thường cần hỗ trợ ban đầu như một chiếc bếp gas, bếp điện và hướng dẫn an toàn. Tổ dân phố, hội phụ nữ ở nhiều nơi đã đứng ra vận động, trao bếp, đổi bếp cho hộ khó khăn. Nếu nhà bạn hoặc hàng xóm thuộc trường hợp này, hỏi tổ dân phố xem có chương trình nào đang triển khai.
Người trong ngõ bị khói bếp than của quán ăn làm phiền có thể góp ý trực tiếp, đề xuất quán dời bếp ra chỗ thoáng hơn hoặc nhóm lò sớm hơn giờ người ta mở cửa. Khi góp ý không được, phản ánh qua tổ dân phố, chính quyền phường. Giữ lời lẽ hoà nhã: với nhiều quán nhỏ, bếp than gắn với miếng cơm của cả nhà.
Nếu vẫn phải dùng bếp than: giảm khói cho mình và hàng xóm
Trong lúc chưa đổi được bếp, vài thói quen dưới đây giảm khói đáng kể và giữ an toàn với khí CO.
- Đặt bếp ngoài trời, nơi thoáng gió, xa cửa sổ của nhà mình và nhà bên.
- Nhóm lò bằng than mồi khô, ít giấy, tránh nhóm bằng nhựa, túi ni lông, xốp.
- Nhóm lò sớm hơn giờ hàng xóm mở cửa, hoặc nhóm ở đầu ngõ thoáng rồi mới mang vào vị trí đặt bếp.
- Không ủ bếp trong nhà qua đêm; tắt hẳn hoặc để ngoài hiên có mái che, thoáng.
- Đổ xỉ than vào bao, buộc kín, bỏ theo đường thu gom rác; không đổ ra gốc cây, bãi trống.
- Người đứng bếp nhiều giờ nên đứng ở đầu gió, đeo khẩu trang khi nhóm lò, và đi khám khi ho kéo dài hay khó thở.
- Lắp thiết bị báo khí CO gần chỗ đặt bếp nếu bếp ở trong khuôn viên nhà.
Cuối cùng, nếu trong nhà có người già, trẻ nhỏ hoặc người bệnh hô hấp, đổi bếp là việc đáng ưu tiên trước nhiều khoản chi khác.
Câu hỏi thường gặp
Khói bếp than tổ ong có độc không?
Có. Khói than chứa bụi, khí CO và lưu huỳnh điôxít. Ngoài trời thoáng, khói loãng nhanh hơn nhưng vẫn gây khó chịu, kích ứng đường thở cho người đứng gần; trong phòng kín, khí CO có thể gây ngộ độc nguy hiểm tới tính mạng.
Vì sao đốt bếp than trong phòng kín lại nguy hiểm?
Than cháy thiếu ôxy sinh nhiều khí CO, không màu, không mùi. Trong phòng đóng kín, khí này tích tụ dần mà không ai nhận ra, người ngủ có thể bị ngộ độc nặng. Tuyệt đối không đốt hay ủ bếp than trong phòng kín để sưởi hay nấu.
Dấu hiệu ngộ độc khí CO là gì?
Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, buồn ngủ, nhiều người trong nhà cùng có biểu hiện. Khi nghi ngờ, mở cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng, mang bếp ra ngoài và gọi cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế ngay.
Quán ăn nên đổi bếp than sang loại nào?
Nhiều quán dùng nồi điện hoặc bếp điện từ cho nồi nước dùng ninh lâu và giữ bếp gas cho khâu xào, chần. Lựa chọn tuỳ món nấu, công suất điện và mặt bằng; nên hỏi thêm thợ điện về tải điện trước khi chuyển.
Hàng xóm dùng bếp than khói bay vào nhà thì làm gì?
Góp ý nhẹ nhàng, đề xuất dời bếp ra chỗ thoáng hoặc đổi giờ nhóm lò. Nếu không được, báo tổ dân phố hoặc chính quyền phường. Trong lúc chờ, đóng cửa phía có khói và cho trẻ nhỏ ở phòng phía trong.
Có chính sách hỗ trợ đổi bếp than không?
Một số thành phố và địa phương có chủ trương bỏ bếp than ở đô thị kèm hỗ trợ cho hộ khó khăn, thường qua tổ dân phố, hội phụ nữ. Bạn hỏi chính quyền phường hoặc tra thông báo hiện hành của thành phố để biết chương trình đang áp dụng.