Rác nhựa trên bãi biển Việt Nam phần lớn đến từ đất liền: rác sinh hoạt theo sông ra cửa biển sau mưa lũ, rác vứt ngay trên bãi, cộng với ngư cụ, phao xốp, can nhựa từ tàu thuyền và lồng bè; gió và dòng chảy theo mùa quyết định rác dạt vào bờ biển nào, vào lúc nào. Ở nhiều bãi miền Trung, rác thường dạt vào nhiều trong mùa gió đông bắc và sau những đợt mưa lũ cuối năm, còn ở cửa sông là sau những trận mưa lớn đầu tiên của mùa mưa.
Bài này giải thích nguồn gốc rác nhựa, vì sao có mùa rác, những điều người đi tắm biển nên biết để an toàn, và các việc nhỏ du khách, người địa phương có thể làm. Chuyện vi nhựa ở mức khoa học không bàn sâu ở đây; bài tập trung vào rác nhìn thấy được và nước tắm biển.
Rác nhựa trên bãi biển đến từ đâu
Rác sinh hoạt theo sông ra biển. Túi nilon, chai nhựa, hộp xốp vứt xuống kênh, mương, sông ở đất liền, gặp mưa lớn bị cuốn ra cửa sông rồi ra biển. Đây được coi là nguồn lớn nhất ở nhiều vùng ven biển có sông lớn đổ ra.
Rác vứt ngay tại bãi. Rác của du khách, hàng quán ven biển, người dân địa phương bỏ lại trên cát, bị thuỷ triều cuốn đi rồi lại đưa trở về ở chỗ khác.
Ngư cụ và rác từ tàu thuyền. Lưới hỏng, dây thừng, phao xốp, can nhựa, thùng xốp đựng cá bị bỏ hoặc rơi trên biển. Ngư cụ bị bỏ lại rất bền, có thể quấn chết rùa biển, cá và gây vướng chân vịt tàu.
Lồng bè nuôi trồng thuỷ sản. Phao xốp, can nhựa làm phao nổi của lồng bè vỡ ra theo thời gian hoặc sau bão, trôi dạt thành những mảnh xốp vụn trắng dọc bờ.
Rác trôi từ vùng biển khác. Một phần rác trôi dạt theo dòng hải lưu từ nơi khác, thường là chai, can có vỏ lạ. Phần này ít hơn so với rác từ đất liền ở đa số bãi.
Vì sao có mùa rác: gió, dòng chảy và lũ
Rác nổi trên biển di chuyển theo gió và dòng chảy ven bờ. Ở dải ven biển miền Trung và miền Bắc, mùa gió đông bắc từ khoảng tháng Mười đến tháng Ba năm sau thổi từ biển vào, đẩy rác nổi vào bờ. Cùng thời gian này, miền Trung có mùa mưa lũ cuối năm, các sông lớn chuyển một lượng rác lớn ra cửa biển. Hai yếu tố cộng lại khiến nhiều bãi biển miền Trung sau mỗi đợt lũ phủ đầy rác, củi khô, lục bình.
Ở Nam Bộ, mùa mưa từ khoảng tháng Năm đến tháng Mười Một mang rác từ kênh rạch, sông lớn ra các cửa sông, đặc biệt sau những trận mưa đầu mùa. Các bãi biển gần cửa sông lớn hay nhận rác theo đợt, nhất là khi gió thổi vào bờ.
Mùa hè ở miền Bắc và miền Trung, khi gió tây nam thịnh hành và biển êm hơn, nhiều bãi biển ít rác dạt hơn, đồng thời cũng là mùa du lịch đông, nên lượng rác do du khách để lại lại tăng. Hiểu nhịp mùa giúp chính quyền và người dân địa phương lên lịch dọn bãi hợp lý: dọn sau mỗi đợt lũ, gió mùa, và dọn hằng ngày trong mùa du lịch.
Cửa sông: nơi rác dồn về trước khi ra biển
Cửa sông là nơi nước ngọt gặp nước mặn, dòng chảy chậm lại, rác dồn về và mắc vào bờ, rừng ngập mặn, bãi bồi. Những vùng rừng ngập mặn quanh cửa sông thường giữ lại rất nhiều túi nilon, chai nhựa mắc vào rễ cây, khó dọn và ảnh hưởng đến cây con, cua, cá sống trong rừng.
Nước ở cửa sông sau mưa lớn cũng mang theo nước thải đô thị, nước thải chăn nuôi, đất bùn từ thượng nguồn. Vì vậy ngoài rác nhìn thấy được, chất lượng nước ở khu vực cửa sông, cửa cống thoát nước ra biển sau mưa thường kém hơn những đoạn bãi xa cửa sông. Đây là điều người đi tắm biển nên nhớ.
Cửa sông cũng là nơi tập trung nhiều hoạt động: bến cá, chợ cá, lồng bè, khu dân cư ven sông. Các chương trình làm sạch hiệu quả thường nhắm vào cửa sông, như đặt lưới, phao chắn rác trên sông, thu gom rác ở bến cá, vì chặn được rác ở đây thì biển bớt rác.
Rác nhựa ảnh hưởng gì tới sinh vật, nghề biển và du lịch
Rác nhựa trên biển không mất đi mà vỡ dần thành mảnh nhỏ theo nắng, sóng. Trong quá trình đó, túi nilon trôi lơ lửng giống sứa khiến rùa biển nuốt nhầm; dây, lưới quấn vào chân chim, vây cá; mảnh nhựa nhỏ lẫn vào thức ăn của sinh vật. Ở vùng rạn san hô, rác mắc vào san hô làm che ánh sáng, gãy nhánh.
Với nghề biển, rác vướng chân vịt, tắc ống làm mát máy tàu, lẫn vào lưới khi kéo, làm ngư dân mất thời gian gỡ và sửa chữa. Lưới bị bỏ lại tiếp tục bắt cá vô ích nhiều tháng, nhiều năm, gọi là lưới ma, làm giảm nguồn lợi thuỷ sản của chính vùng biển đó.
Với du lịch, một bãi biển phủ rác sau mỗi đợt gió mùa làm khách ngại quay lại, ảnh hưởng tới sinh kế của hàng quán, nhà nghỉ, người làm dịch vụ ven biển. Chi phí dọn rác cũng là gánh nặng không nhỏ cho ngân sách địa phương. Vì vậy chặn rác từ đầu nguồn, ở kênh mương trong đất liền, là cách giảm gánh nặng cho cả vùng ven biển.
Đi tắm biển: chọn chỗ và thời điểm
Bảng dưới gom những lưu ý khi chọn chỗ tắm liên quan đến rác và chất lượng nước. Mỗi bãi biển còn có biển cảnh báo, cờ hiệu của đội cứu hộ, luôn làm theo hướng dẫn tại chỗ.
| Tình huống | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Vừa có mưa lớn một hai ngày trước | Tắm ở đoạn xa cửa sông, cửa cống | Tắm ngay chỗ nước đổ ra từ cống, kênh |
| Nước có rác nổi, váng, màu lạ | Chờ nước trong lại hoặc chọn đoạn khác | Xuống nước khi có váng, mùi lạ |
| Bãi nhiều rác, mảnh vỡ | Đi dép khi đi trên cát, nhất là trẻ nhỏ | Đi chân trần chỗ có thuỷ tinh, đinh, lưỡi câu |
| Sau bão, gió mùa mạnh | Theo dõi cảnh báo của chính quyền, đội cứu hộ | Xuống biển khi có cấm tắm, sóng lớn |
| Có vết dầu, cục hắc ín trên cát | Báo ban quản lý bãi, rửa da bằng dầu ăn rồi xà phòng nếu dính | Cho trẻ cầm nắm |
Nếu sau khi tắm biển bạn bị ngứa, nổi mẩn, đau tai, đau bụng, tiêu chảy kéo dài, hãy đi khám và kể rõ đã tắm ở đâu, thời điểm nào. Người có vết thương hở nên tránh tắm biển ở khu vực nước kém.
Du khách và người địa phương làm được gì
Những việc nhỏ dưới đây, nếu nhiều người cùng làm, tạo khác biệt rõ cho một bãi biển.
- Mang túi đựng rác riêng khi đi biển, mang rác về hoặc bỏ đúng thùng; không chôn rác dưới cát.
- Giảm đồ nhựa dùng một lần: mang bình nước, hộp đựng đồ ăn, từ chối ống hút nhựa khi không cần.
- Không thả đèn trời, bóng bay ở bãi biển; chúng rơi xuống biển và thành rác.
- Tham gia các buổi nhặt rác bãi biển của địa phương, nhóm tình nguyện; đeo găng, dùng kẹp, cẩn thận với mảnh thuỷ tinh, kim tiêm.
- Ngư dân, người nuôi lồng bè đưa lưới hỏng, phao xốp cũ về bờ để thu gom thay vì bỏ trên biển.
- Khi thấy rùa biển, chim mắc vào lưới, dây nhựa, báo cho ban quản lý bãi, đội cứu hộ hoặc chính quyền địa phương; không tự xử lý nếu không có kinh nghiệm.
Hàng quán ven biển có thể góp phần nhiều nhất: đặt thùng rác đủ, phân loại, không đổ nước thải và rác xuống cát. Khách hàng ghi nhận những quán làm tốt bằng cách quay lại.
Phản ánh và theo dõi tình trạng bãi biển
Ở những bãi biển du lịch, ban quản lý bãi hoặc đơn vị dịch vụ công ích thường chịu trách nhiệm thu gom rác. Khi thấy bãi biển nhiều rác lâu ngày không được dọn, nước biển có màu lạ, váng dầu, hay có người đổ rác, xả nước thải ra biển, bạn có thể báo cho ban quản lý, UBND xã, phường ven biển, hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của tỉnh. Kèm ảnh, thời gian, vị trí giúp xử lý nhanh hơn.
Một số địa phương ven biển có quan trắc chất lượng nước biển ven bờ ở các bãi tắm chính và công bố trong báo cáo môi trường. Nếu bạn lên kế hoạch đi biển cho gia đình có trẻ nhỏ, xem thông tin chính thức và tin thời tiết biển trước khi đi giúp chọn thời điểm phù hợp. Sau mỗi đợt mưa bão, chờ thêm vài ngày cho nước trong lại và bãi được dọn là lựa chọn an toàn hơn.
Nếu bạn sống ở làng ven biển hoặc ven cửa sông, một cách góp phần bền bỉ là đề xuất qua thôn, tổ dân phố đặt thêm điểm tập kết rác gần bến cá, chợ, và giữ lịch thu gom đều đặn. Rác có chỗ bỏ, có người thu đúng giờ thì ít bị ném xuống bãi, xuống sông. Những bãi biển sạch lâu dài thường là kết quả của thói quen chung của cả làng hơn là những đợt ra quân dọn rác thỉnh thoảng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bãi biển miền Trung nhiều rác vào mùa đông?
Mùa đông gió đông bắc thổi từ biển vào bờ, đẩy rác nổi vào bãi. Cùng lúc, mưa lũ cuối năm cuốn rác từ đất liền ra cửa sông. Hai yếu tố này cộng lại khiến sau mỗi đợt lũ, nhiều bãi phủ đầy rác, củi khô, lục bình.
Tắm biển sau mưa lớn có an toàn không?
Nên tránh tắm gần cửa sông, cửa cống thoát nước trong một hai ngày sau mưa lớn, vì nước ở đó có thể mang nước thải và rác từ đất liền. Đoạn bãi xa cửa sông thường ổn hơn. Luôn làm theo cảnh báo của đội cứu hộ và chính quyền.
Phao xốp vụn trên bãi biển từ đâu ra?
Phần lớn từ phao xốp của lồng bè nuôi thuỷ sản, thùng xốp đựng cá bị vỡ theo thời gian hoặc sau bão. Xốp vỡ thành hạt nhỏ, nhẹ, gió thổi dồn vào chân bãi và rất khó thu gom hết.
Dẫm phải cục hắc ín trên bãi biển thì làm gì?
Dùng dầu ăn hoặc dầu em bé xoa lên chỗ dính để làm mềm hắc ín, lau sạch rồi rửa bằng xà phòng và nước. Không dùng xăng, dầu hoả lau trên da. Nếu da bị kích ứng, nổi mẩn kéo dài, hãy đi khám.
Tham gia nhặt rác bãi biển cần chuẩn bị gì?
Mang găng tay dày, giày hoặc dép kín mũi, mũ, nước uống, kem chống nắng, túi đựng rác chắc. Dùng kẹp để nhặt mảnh thuỷ tinh, kim tiêm, không nhặt bằng tay trần. Phân loại rác theo hướng dẫn của nhóm tổ chức.
Thấy rùa biển mắc lưới thì nên làm gì?
Báo ngay cho đội cứu hộ, ban quản lý bãi hoặc chính quyền địa phương. Nếu có kinh nghiệm và an toàn, có thể nhẹ nhàng gỡ dây, lưới khỏi chân và đầu rùa. Không kéo rùa lên bờ để chụp ảnh, không cố giữ lại.