Ô nhiễm tiếng ồn ở đô thị Việt Nam chủ yếu đến từ giao thông, rồi tới công trình xây dựng, dịch vụ ăn uống, loa quảng cáo và sinh hoạt hàng xóm; quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn chia giới hạn theo hai loại khu vực (khu cần yên tĩnh đặc biệt như bệnh viện, trường học và khu dân cư thông thường) và theo hai khung giờ ngày, đêm, trong đó mức cho phép ban đêm thấp hơn rõ rệt. Nhà bạn ồn hay không không chỉ do cảm giác mà còn đo được, và mức ồn kéo dài nhiều năm có ảnh hưởng thật tới giấc ngủ, tâm trạng và sức khoẻ.
Bài này giải thích nguồn ồn thường gặp, cách đọc đơn vị đề-xi-ben, nguyên lý của giới hạn ồn trong quy chuẩn, nơi nào trong thành phố hay ồn hơn, những việc làm được ngay trong nhà và khi nào nên ghi lại để phản ánh. Con số giới hạn cụ thể có thể được sửa đổi theo thời gian, nên trước khi dùng vào đơn từ bạn tra bản quy chuẩn hiện hành do cơ quan quản lý môi trường ban hành.
Tiếng ồn đô thị đến từ những nguồn nào
Giao thông đường bộ. Đây là nguồn ồn nền lớn nhất và kéo dài nhất. Tiếng động cơ xe máy, xe tải, xe buýt, tiếng còi và tiếng lốp xe trên mặt đường tạo thành một lớp ồn gần như liên tục từ sáng sớm tới khuya. Các tuyến vành đai, quốc lộ xuyên đô thị và nút giao lớn có xe tải chạy đêm nên ồn cả ban đêm.
Công trình xây dựng. Máy khoan cọc, máy đầm, máy cắt bê tông, xe trộn và xe chở vật liệu gây ồn từng đợt nhưng rất mạnh. Nhiều công trình tranh thủ đổ bê tông hoặc chở vật liệu vào ban đêm khi đường vắng, đúng lúc người dân cần ngủ.
Dịch vụ và quảng cáo. Quán nhậu, quán karaoke, loa kéo của cửa hàng, xe bán hàng rong phát loa lặp đi lặp lại là nguồn ồn cục bộ nhưng gây bức xúc nhiều nhất vì nằm ngay trong khu dân cư.
Đường sắt, sân bay và nhà xưởng. Một số khu vực chịu thêm tiếng tàu hoả, tiếng máy bay cất hạ cánh hoặc tiếng máy móc từ xưởng sản xuất xen trong khu dân cư. Những nguồn này có tính chu kỳ, dễ nhận ra khi ghi chép theo giờ.
Đơn vị đề-xi-ben và vì sao tăng vài đơn vị đã ồn hơn nhiều
Độ ồn được đo bằng đề-xi-ben, viết tắt dB. Thang đo này là thang logarit, nghĩa là không cộng tuyến tính như mét hay ki-lô-gam. Cứ tăng khoảng 10 dB thì tai người cảm nhận tiếng ồn lớn gấp đôi, còn năng lượng âm thanh thực tế tăng gấp mười lần. Vì vậy khi nghe nói một tuyến phố ồn hơn tuyến khác "chỉ vài đề-xi-ben", khác biệt đó thật ra không nhỏ.
Trong các báo cáo môi trường bạn sẽ gặp ký hiệu dBA. Chữ A chỉ một cách hiệu chỉnh mô phỏng độ nhạy của tai người, vốn kém nhạy với âm trầm và âm rất cao. Quy chuẩn tiếng ồn thường dùng mức âm tương đương, tức mức trung bình năng lượng trong một khoảng thời gian, chứ không lấy một tiếng còi xe lẻ loi để kết luận. Một số văn bản dùng thêm mức tối đa để nói về tiếng ồn đột ngột.
Hiểu hai điều này giúp bạn đọc đúng kết quả đo: một lần đo vài giây lúc xe tải chạy qua không đại diện cho cả buổi, và con số trên ứng dụng điện thoại chỉ mang tính tham khảo. Muốn có số đáng tin, phép đo cần thiết bị chuẩn, vị trí đặt máy và thời gian đo theo đúng hướng dẫn trong quy chuẩn.
Giới hạn ồn trong quy chuẩn: đọc theo nguyên lý
Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn do cơ quan quản lý môi trường ban hành áp dụng cho tiếng ồn do hoạt động của con người gây ra tại khu vực có người sinh sống, làm việc. Nguyên lý chung là chia hai loại khu vực. Khu vực đặc biệt gồm nơi cần yên tĩnh như bệnh viện, thư viện, nhà điều dưỡng, nhà trẻ, trường học, cơ sở thờ tự. Khu vực thông thường gồm khu dân cư, khách sạn, nhà nghỉ, cơ quan hành chính.
Mỗi loại khu vực có hai mức giới hạn theo hai khung giờ, ban ngày và ban đêm, với ranh giới giờ được ghi rõ trong quy chuẩn. Mức cho phép ở khu đặc biệt thấp hơn khu thông thường, và mức ban đêm thấp hơn ban ngày ở cả hai loại. Ngoài ra còn có quy chuẩn riêng cho tiếng ồn tại nơi làm việc, áp dụng cho người lao động trong nhà xưởng, không dùng để so với tiếng ồn ngoài đường.
Khi bạn định dẫn quy chuẩn vào đơn phản ánh, hãy tra đúng số hiệu và bản đang có hiệu lực trên cổng văn bản của cơ quan nhà nước, vì quy chuẩn có thể được thay thế hoặc sửa đổi. Cũng nên nhớ chỉ kết quả đo của đơn vị quan trắc có chức năng mới đủ căn cứ để cơ quan quản lý kết luận vượt chuẩn; số đo tự làm là bằng chứng ban đầu để yêu cầu kiểm tra.
Tiếng ồn ảnh hưởng tới sức khoẻ ra sao
Tác động dễ thấy nhất là giấc ngủ. Tiếng ồn ban đêm làm khó vào giấc, tỉnh giấc giữa đêm hoặc ngủ không sâu dù sáng ra không nhớ mình đã thức. Ngủ kém kéo dài kéo theo mệt mỏi, khó tập trung, dễ cáu gắt. Trẻ nhỏ học bài trong phòng ồn cũng khó tập trung hơn, người cao tuổi và người đang ốm thì nghỉ ngơi kém.
Nhiều nghiên cứu quốc tế liên hệ tiếng ồn giao thông kéo dài với căng thẳng, tăng huyết áp và nguy cơ tim mạch, do cơ thể phản ứng với tiếng ồn như một tín hiệu báo động. Tiếp xúc tiếng ồn rất lớn trong thời gian dài, thường gặp ở người làm nghề hơn là người dân trong nhà, có thể làm giảm thính lực dần dần mà không đau.
Bài này không thay lời khám bệnh. Nếu bạn thấy ù tai kéo dài, nghe kém đi, mất ngủ nhiều tuần, đau đầu thường xuyên hay tim đập nhanh, hồi hộp, hãy đi khám bác sĩ để được kiểm tra nguyên nhân, đừng tự đổ hết cho tiếng ồn hay tự dùng thuốc ngủ.
Nơi nào trong thành phố hay ồn hơn
Mức ồn thay đổi rất mạnh chỉ trong vài trăm mét. Những vị trí sau thường ồn hơn mặt bằng chung:
- Nhà mặt tiền tuyến vành đai, quốc lộ, đường có xe tải và xe khách chạy đêm.
- Nhà sát nút giao, vòng xoay, đầu cầu, nơi xe tăng tốc, phanh và bấm còi nhiều.
- Căn hộ tầng thấp và tầng trung nhìn thẳng ra cầu cạn hoặc đường trên cao, vì âm thanh dội lại giữa các khối nhà.
- Khu gần ga tàu, đường sắt chạy qua phố, khu nằm dưới đường bay vào sân bay.
- Ngõ có quán nhậu, quán karaoke, chợ đêm, bãi tập kết xe hoặc xưởng nhỏ hoạt động khuya.
- Khu đang đô thị hoá, có nhiều công trình xây dựng cùng lúc trong nhiều năm.
Ngược lại, nhà trong ngõ sâu, phòng quay lưng ra đường, căn hộ ở mặt khuất của toà nhà thường yên hơn đáng kể dù cùng địa chỉ. Khi xem nhà, hãy tới vào giờ cao điểm chiều và lúc khuya, đứng trong phòng ngủ đóng cửa để nghe.
Giảm ồn trong nhà: việc làm được ngay
Đổi chỗ ngủ. Phòng ngủ nên đặt ở phía khuất đường. Chỉ đổi phòng ngủ với phòng làm việc hay phòng kho đôi khi giảm ồn nhiều hơn mọi vật liệu cách âm.
Kín khe hở cửa. Âm thanh lọt qua khe hở nhiều hơn qua mặt kính. Gioăng cao su quanh khung cửa, chặn khe dưới cánh cửa là việc nhỏ nhưng hiệu quả. Cửa kính hai lớp có khoảng không khí ở giữa cách âm tốt hơn kính một lớp dày.
Vật liệu mềm. Rèm dày, thảm, kệ sách đặt sát tường giáp đường giúp hút bớt tiếng vọng trong phòng, làm tiếng ồn bớt chói, dù không chặn được âm trầm của xe tải.
Âm nền dễ chịu. Một số người ngủ dễ hơn khi có quạt chạy đều hoặc âm thanh nền đều đặn che bớt tiếng còi đột ngột. Đây là cách xoay xở cá nhân, không phải giải pháp thay cho việc giảm ồn tại nguồn.
Khi tiếng ồn vượt mức chịu đựng: ghi lại và phản ánh
Tiếng ồn giao thông nền thường khó giải quyết riêng lẻ, nhưng những nguồn ồn cụ thể như công trình làm đêm, quán hát khuya, xưởng chạy máy, loa quảng cáo thì có chủ thể rõ ràng và có thể phản ánh. Trước khi phản ánh, hãy ghi nhật ký vài ngày: giờ bắt đầu, giờ kết thúc, loại âm thanh, vị trí nguồn, kèm video có âm thanh và ảnh chụp số đo trên điện thoại để làm bằng chứng ban đầu.
Kênh đầu tiên là trao đổi trực tiếp, lịch sự với chủ nguồn ồn. Nếu không được, bạn phản ánh với tổ dân phố, công an khu vực, UBND xã hoặc phường nơi có nguồn ồn, hoặc qua cổng tiếp nhận phản ánh và đường dây nóng của Sở phụ trách môi trường nơi bạn ở. Đề nghị cơ quan chức năng đo kiểm chính thức nếu nghi vượt quy chuẩn.
Trường hợp tiếng ồn gây thiệt hại kéo dài, ví dụ ảnh hưởng sức khoẻ có xác nhận của cơ sở y tế hay thiệt hại kinh doanh, và cần hiểu quyền đòi bồi thường, bạn nên tra văn bản pháp luật hiện hành về bảo vệ môi trường và xử phạt vi phạm hành chính, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm đơn.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng ồn bao nhiêu đề-xi-ben thì bị coi là vượt chuẩn?
Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn đặt giới hạn khác nhau cho khu vực đặc biệt và khu thông thường, cho ban ngày và ban đêm. Con số cụ thể bạn tra trong bản quy chuẩn đang có hiệu lực, và việc kết luận vượt chuẩn phải dựa trên phép đo của đơn vị có chức năng.
Ứng dụng đo ồn trên điện thoại có dùng làm bằng chứng được không?
Số đo trên điện thoại sai số khá lớn và tuỳ máy, nên chỉ là bằng chứng ban đầu để mô tả mức độ và thời gian ồn. Khi phản ánh, bạn đề nghị cơ quan chức năng đo kiểm bằng thiết bị chuẩn để có kết luận chính thức.
Nhà mặt đường lớn có cách nào giảm ồn mà không sửa nhà nhiều?
Việc hiệu quả và rẻ nhất thường là chuyển phòng ngủ sang phía khuất đường, làm kín khe hở quanh cửa, treo rèm dày và đặt tủ, kệ sát tường giáp đường. Thay cửa kính hai lớp là bước tốn kém hơn nhưng giảm ồn rõ.
Tiếng ồn có làm tăng huyết áp không?
Nhiều nghiên cứu ghi nhận liên hệ giữa tiếng ồn giao thông kéo dài với căng thẳng và nguy cơ tim mạch. Tuy vậy huyết áp có nhiều nguyên nhân khác nhau, nên nếu đo thấy huyết áp cao hoặc hay hồi hộp, bạn nên đi khám bác sĩ thay vì tự kết luận.
Giới hạn ồn ở gần bệnh viện, trường học có khác khu dân cư không?
Có. Theo nguyên lý của quy chuẩn, bệnh viện, trường học, thư viện, nhà trẻ thuộc khu vực cần yên tĩnh đặc biệt nên mức cho phép thấp hơn khu dân cư thông thường, cả ban ngày lẫn ban đêm.
Ồn giao thông cả khu phố thì phản ánh ai?
Ồn giao thông nền là vấn đề quy hoạch và quản lý giao thông, khó giải quyết bằng một lá đơn. Bạn vẫn có thể góp ý khi chính quyền lấy ý kiến quy hoạch, đề nghị cắm biển hạn chế còi, phân luồng xe tải ban đêm hoặc trồng dải cây xanh.