Vào những ngày hè nắng gắt, trời xanh không mây, không khí vẫn có thể xấu vì ozon mặt đất, một loại khí hình thành khi khí thải xe cộ, nhà máy gặp ánh nắng mạnh; nồng độ thường lên cao nhất từ khoảng giữa trưa tới cuối chiều, rồi giảm sau khi mặt trời lặn. Khẩu trang chống bụi không lọc được ozon, nên cách tự bảo vệ chính là đổi giờ vận động mạnh sang sáng sớm hoặc tối muộn.
Nhiều người quen nghĩ trời trong là không khí sạch, trời mù mới là ô nhiễm. Điều đó đúng với bụi mịn, nhưng không đúng với ozon. Mùa bụi ở miền Bắc là mùa đông, còn mùa ozon là mùa hè; ở miền Nam, những tháng nắng gắt cuối mùa khô là lúc dễ có ozon cao. Hiểu cả hai giúp không bị bất ngờ khi ứng dụng báo không khí kém giữa một buổi chiều nắng đẹp.
Ozon mặt đất khác ozon trên tầng cao thế nào
Ozon là một dạng khí gồm ba nguyên tử ôxy. Ở tầng cao của khí quyển, cách mặt đất vài chục cây số, lớp ozon có ích: nó hấp thụ phần lớn tia cực tím có hại từ Mặt Trời. Đó là "tầng ozon" mà mọi người hay nghe nhắc khi nói chuyện bảo vệ môi trường toàn cầu.
Ozon ở sát mặt đất, nơi con người hít thở, lại là chất ô nhiễm. Nó không được thải trực tiếp từ ống xả hay ống khói mà hình thành trong không khí: các khí ôxít nitơ từ động cơ, lò đốt và các hợp chất hữu cơ bay hơi từ xăng dầu, dung môi, sơn, nhà máy, phản ứng với nhau dưới tác dụng của ánh nắng. Nắng càng mạnh, trời càng nóng, phản ứng càng nhanh.
Vì không phải chất thải ra trực tiếp, ozon có những đặc điểm khá khác bụi: nó tăng dần theo giờ nắng trong ngày, có thể trôi theo gió ra vùng ven đô, và thường không nhìn thấy được bằng mắt thường. Đây là lý do có những ngày bầu trời xanh trong mà chỉ số chất lượng không khí vẫn chuyển sang mức kém.
Một ngày hè, ozon lên xuống theo giờ
Diễn biến thường gặp trong một ngày nắng nóng ở đô thị, dạng xu hướng:
| Khung giờ | Ozon thường thế nào | Gợi ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm, trước khoảng 8 giờ | Thấp, vì đêm qua ozon đã bị phân huỷ và nắng chưa lên | Giờ phù hợp nhất để chạy bộ, đạp xe, tập ngoài trời |
| Giữa buổi sáng | Tăng dần khi nắng mạnh và xe cộ đi làm | Vận động nhẹ vẫn ổn với đa số người |
| Khoảng 12 giờ – 17 giờ | Thường cao nhất trong ngày | Người nhạy cảm hạn chế gắng sức ngoài trời |
| Sau khi mặt trời lặn | Giảm dần | Có thể vận động, nhưng để ý bụi giờ tan tầm |
Mẫu hình này không cố định. Những ngày nhiều mây, có mưa dông buổi chiều, ozon thường thấp hơn hẳn. Ngược lại, những đợt nắng nóng kéo dài nhiều ngày, gió yếu, ozon có thể tích lại và cao liên tiếp.
Ai cần để ý ozon nhiều nhất
Người vận động mạnh ngoài trời. Khi gắng sức, ta thở nhanh và sâu, hít nhiều không khí hơn, nên đưa nhiều ozon vào phổi hơn. Người chạy bộ, đá bóng, đạp xe buổi trưa chiều là nhóm phơi nhiễm cao, kể cả người khoẻ mạnh.
Người có bệnh hô hấp. Ozon gây kích ứng đường thở, có thể làm ho, rát họng, tức ngực, và làm cơn hen dễ xuất hiện hơn ở người đã có bệnh.
Trẻ em. Trẻ chơi ngoài trời nhiều, thở nhanh hơn người lớn so với khối lượng cơ thể, và hay chơi đúng vào giờ chiều. Sân trường, sân chơi ngoài trời giờ ra về là nơi trẻ dễ phơi nhiễm.
Người làm việc ngoài trời. Shipper, công nhân xây dựng, người bán hàng rong, nông dân làm ruộng giữa trưa chịu cả nắng nóng lẫn ozon. Đây là nhóm khó đổi giờ nhất, nên càng cần được nghỉ trong bóng râm và uống đủ nước.
Người cao tuổi. Sức chịu nóng và chức năng hô hấp giảm theo tuổi, cộng thêm nhiều người có bệnh tim phổi sẵn. Thói quen đi bộ buổi chiều nên chuyển sang sáng sớm trong những đợt nắng nóng.
Vì sao khẩu trang chống bụi không giúp được
Khẩu trang lọc bụi hoạt động bằng cách giữ lại các hạt nhỏ trong lớp vật liệu lọc. Ozon là khí, phân tử của nó nhỏ hơn rất nhiều so với hạt bụi, đi qua lớp lọc gần như không bị cản. Muốn lọc khí phải có lớp vật liệu hấp phụ chuyên dụng như than hoạt tính được thiết kế cho loại khí đó, và ngay cả những loại khẩu trang có lớp than mỏng cũng không được làm ra để chặn ozon một cách đáng tin cậy.
Vì vậy, đeo khẩu trang chống bụi rồi yên tâm chạy bộ giữa trưa hè là cách tự bảo vệ không đúng chỗ. Khẩu trang vẫn có ích để chặn bụi đường, nhưng với ozon, cách hiệu quả là giảm thời gian và cường độ hít thở ngoài trời vào giờ cao điểm ozon.
Trong nhà, nồng độ ozon thường thấp hơn ngoài trời vì ozon phản ứng nhanh với các bề mặt như tường, đồ đạc, vải. Ở trong phòng kín, mát vào giờ trưa chiều nắng gắt vừa tránh nóng vừa giảm ozon.
Đổi giờ sinh hoạt trong những đợt nắng nóng
Không cần bỏ vận động, chỉ cần dời giờ:
- Chạy bộ, đạp xe, đá bóng: chuyển sang sáng sớm, trước khoảng 8 giờ, khi ozon và nhiệt độ đều thấp.
- Nếu chỉ có thể tập buổi tối, đợi sau khi mặt trời lặn một lúc, và chọn tuyến xa đường lớn để tránh bụi giờ tan tầm.
- Giảm cường độ: những ngày ozon cao, đi bộ thay vì chạy, tập trong nhà thay vì sân ngoài trời.
- Với trẻ em: giờ chơi ngoài trời nên dồn vào buổi sáng; buổi chiều cho trẻ chơi trong bóng râm, nhẹ nhàng.
- Với người làm việc ngoài trời: dồn việc nặng vào sáng sớm, nghỉ giữa giờ trong bóng mát, uống nước đều đặn.
- Xem dự báo chất lượng không khí và dự báo nắng nóng buổi tối hôm trước để lên lịch cho ngày mai.
Các câu lạc bộ chạy bộ, đội bóng phong trào, nhóm đạp xe có thể đưa luật đổi giờ này vào lịch chung trong mùa hè, thay vì để từng người tự quyết. Những giải chạy, ngày hội thể thao tổ chức vào mùa nóng cũng nên xuất phát sớm, có điểm tiếp nước và chỗ nghỉ có mái che.
Ozon theo vùng và theo mùa ở Việt Nam
Ở miền Bắc, ozon mặt đất thường được nhắc tới nhiều nhất vào những đợt nắng nóng tháng 5 tới tháng 8, xen giữa các đợt mưa. Ngược với bụi mịn đậm vào mùa đông, mùa hè là lúc bụi giảm nhưng ozon có thể nổi lên. Ở miền Trung, những ngày gió tây khô nóng kèm nắng gay gắt là điều kiện thuận lợi cho ozon, cộng thêm khói cháy rừng chứa các chất góp phần tạo ozon.
Ở Nam Bộ, nắng gần như quanh năm, nhưng những tháng cuối mùa khô, khoảng tháng 3 tới tháng 4, khi nắng gắt và mưa chưa về, là lúc đáng để ý hơn. Mùa mưa với mây và mưa dông chiều làm ozon thấp đi đáng kể.
Một điểm ít người biết: ozon có thể cao ở vùng ven đô và ngoại thành hơn trong nội đô. Lý do là trong nội đô, khí thải xe cộ trực tiếp cũng phân huỷ bớt một phần ozon, còn khi khối khí trôi ra ngoại thành, ozon tiếp tục được tạo ra dưới nắng mà ít bị phân huỷ. Vì vậy, chạy bộ ở công viên ven đô giữa trưa không hẳn an toàn hơn trong phố về mặt ozon. Không có trạm quan trắc ozon ở mọi nơi, nên dựa vào trạm gần nhất và giờ trong ngày là cách thực tế.
Ozon cũng có thể sinh ra trong nhà
Một số thiết bị trong nhà và văn phòng có thể tạo ra ozon: máy photocopy, máy in laser cũ chạy liên tục trong phòng kín, một số loại máy lọc không khí dùng công nghệ tạo ion hoặc quảng cáo "tạo ozon diệt khuẩn". Mùi hăng hắc, giống mùi sau cơn sấm sét, là dấu hiệu có ozon.
Với máy lọc không khí, loại dùng màng lọc cơ học không sinh ozon. Thiết bị chủ động tạo ozon để "làm sạch không khí" không nên chạy trong phòng có người, vì chính ozon đó là chất kích ứng đường thở. Nếu mua máy lọc cho gia đình có người hen, trẻ nhỏ, nên đọc kỹ thông số kỹ thuật và tránh những tính năng sinh ozon. Máy photocopy nên đặt ở phòng thông gió, không đặt sát bàn làm việc.
Máy khử mùi bằng ozon dùng cho xe hơi, phòng khách sạn chỉ nên chạy khi không có người, và cần thông gió kỹ trước khi vào lại. Đây là những chi tiết nhỏ nhưng dễ bị bỏ qua khi lo về không khí ngoài trời.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Những ngày nắng nóng và ozon cao, một số người có thể thấy rát họng, ho khan, tức ngực khi hít sâu, hụt hơi nhanh hơn thường lệ khi vận động. Phần lớn giảm khi nghỉ ngơi trong nhà, tránh gắng sức. Nhưng nếu khó thở không giảm khi nghỉ, khò khè, đau ngực, hoặc người có bệnh hen, bệnh phổi mạn thấy phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn thường lệ, nên đi khám.
Nắng nóng tự nó cũng gây nguy hiểm: chóng mặt, buồn nôn, da nóng khô, lú lẫn, ngất là những dấu hiệu say nắng, say nóng cần xử trí ngay và đưa tới cơ sở y tế. Bài này không chẩn đoán, không thay lời khuyên của bác sĩ; người đang điều trị bệnh tim phổi nên hỏi bác sĩ của mình về giới hạn vận động trong mùa nóng.
Với trẻ nhỏ chơi ngoài trời buổi chiều về rồi ho khan, kêu rát họng, thường chỉ cần cho nghỉ ngơi, uống nước và theo dõi. Nhưng nếu trẻ thở nhanh, thở rít, mệt lả hay bỏ ăn, nên đưa đi khám, không tự cho dùng thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Ozon mặt đất là gì?
Đó là ozon ở sát mặt đất, hình thành khi khí thải từ xe cộ, nhà máy phản ứng với nhau dưới ánh nắng mạnh. Khác với tầng ozon trên cao có ích, ozon mặt đất là chất ô nhiễm gây kích ứng đường thở.
Vì sao trời trong mà chỉ số không khí vẫn xấu?
Có thể do ozon. Ozon là khí không nhìn thấy, hình thành nhiều nhất vào trưa chiều nắng gắt. Ngày trời xanh, ít bụi nhưng nắng nóng, gió yếu vẫn có thể có ozon cao khiến chỉ số chất lượng không khí chuyển mức kém.
Đeo khẩu trang N95 có chặn được ozon không?
Không đáng kể. Khẩu trang chống bụi giữ lại hạt bụi, còn ozon là khí nên đi qua lớp lọc. Cách bảo vệ hiệu quả là tránh vận động mạnh ngoài trời vào giờ ozon cao.
Giờ nào trong ngày hè nên tập thể dục ngoài trời?
Sáng sớm, trước khoảng 8 giờ, là giờ ozon và nhiệt độ thấp nhất. Buổi tối sau khi mặt trời lặn cũng tạm được, nhưng nên chọn tuyến xa đường lớn để tránh bụi giờ tan tầm.
Máy lọc không khí có sinh ozon không?
Máy dùng màng lọc cơ học không sinh ozon. Một số máy dùng công nghệ tạo ion hoặc chủ động tạo ozon có thể thải ozon vào phòng. Gia đình có người hen, trẻ nhỏ nên tránh những tính năng sinh ozon.
Ozon có ảnh hưởng tới trẻ em nhiều hơn người lớn không?
Trẻ em thường chơi ngoài trời nhiều, thở nhanh hơn so với khối lượng cơ thể và hay chơi vào buổi chiều, nên dễ phơi nhiễm hơn. Nên dồn giờ chơi ngoài trời của trẻ vào buổi sáng trong những đợt nắng nóng.