Ở miền Bắc, giai đoạn cần đề phòng nhất là từ cuối tháng 10 tới hết tháng 3 năm sau, đậm nhất thường rơi vào tháng 12 và tháng 1; ngoài ra có hai đợt khói đốt rơm rạ sau gặt (khoảng tháng 6 và tháng 10) và vài ngày quanh rằm tháng Bảy, Tết Nguyên đán. Mùa hè mưa nhiều, gió thổi mạnh hơn nên không khí thường dễ thở hơn, dù không phải ngày nào cũng tốt.
Lịch dưới đây là xu hướng được nhiều báo cáo quan trắc nhắc lại qua nhiều năm, không phải lời đoán cho một ngày cụ thể. Cùng một tháng, năm có gió mùa mạnh và mưa sớm có thể sạch hơn hẳn năm khô hanh kéo dài. Vì vậy cách dùng đúng là: biết trước mùa nào nên chuẩn bị gì, còn hôm nay có ra ngoài được hay không thì xem số liệu quan trắc chính thức của ngày hôm đó.
Bảng lịch mười hai tháng ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ
Bảng gom những gì thường xảy ra theo tháng ở Hà Nội và các tỉnh quanh đồng bằng sông Hồng như Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ, Thái Nguyên. Vùng núi phía Bắc có nhịp hơi khác, nói riêng ở mục sau.
| Thời gian | Điều thường gặp | Mức cần để ý |
|---|---|---|
| Tháng 1 | Lạnh khô xen những ngày lặng gió, khói bếp than, đốt rác cuối năm | Cao — nhiều ngày xấu liên tiếp |
| Tháng 2 | Tết, pháo hoa, đốt vàng mã; cuối tháng bắt đầu nồm | Cao quanh Tết, sau đó giảm dần |
| Tháng 3 – 4 | Nồm ẩm, mưa phùn; bụi giảm nhưng nấm mốc trong nhà tăng | Vừa — chuyển sang lo không khí trong nhà |
| Tháng 5 – 6 | Nắng nóng, thu hoạch vụ chiêm xuân, khói rơm chiều tối | Theo đợt — vài tuần sau gặt |
| Tháng 7 – 8 | Mưa nhiều, bão; rằm tháng Bảy có một hai ngày khói | Thấp nhất trong năm, trừ ngày nắng gắt có ozon |
| Tháng 9 – 10 | Thu hoạch vụ mùa, khói rơm; gió mùa đông bắc đầu tiên | Tăng dần — tín hiệu vào mùa |
| Tháng 11 – 12 | Khô hanh, ít mưa, đêm lặng gió | Cao — chuẩn bị đầy đủ từ đầu tháng 11 |
Đọc bảng theo kiểu "đèn vàng báo trước": tới đầu tháng 11 là lúc kiểm lại máy lọc, khẩu trang, kế hoạch đưa đón con, chứ không phải đợi tới hôm trời mù mịt mới đi mua. Tháng 7 và tháng 8 là khoảng nghỉ để bảo dưỡng thiết bị, giặt rèm, lau quạt.
Vì sao mùa đông khô là mùa nặng nhất
Nguồn thải không giảm, chỉ có điều kiện pha loãng kém đi. Xe cộ, công trình, bếp đun, nhà máy chạy gần như quanh năm. Điều thay đổi theo mùa là khả năng của khí quyển mang bụi đi chỗ khác. Mùa hè có mưa rửa trôi và đối lưu mạnh; mùa đông ít mưa, nhiều đêm lặng gió, lớp không khí sát mặt đất bị giữ lại nên bụi tích tụ qua nhiều ngày.
Gió mùa đông bắc vừa là bạn vừa là thù. Đợt không khí lạnh mạnh tràn về thường quét bụi đi, sau đó vài ngày trời lại lặng, bụi dồn lên. Nhiều người thấy "rét đậm thì trời trong, hanh khô lặng gió thì mù" — đó là nhịp thường gặp. Ngoài ra, có những đợt gió mang theo bụi và khói từ vùng xa hơn tới, nên ô nhiễm không chỉ là chuyện trong một thành phố.
Thói quen sinh hoạt mùa lạnh thêm nguồn mới. Bếp than tổ ong ở ngõ nhỏ, đốt lá và rác để sưởi, dọn nhà cuối năm, xe chạy nhiều hơn trước Tết. Mỗi nguồn nhỏ, nhưng cộng lại đúng vào lúc không khí khó thoát ra nhất.
Hiện tượng thời tiết đặc trưng mùa đông đã có nhiều bài giải thích riêng. Ở đây không đi sâu cơ chế vật lý; điều cần nhớ để lập kế hoạch là những buổi sáng lặng gió và những tối trời quang, rét nhẹ thường là lúc nồng độ bụi lên cao, còn buổi trưa nắng ấm có thể dễ chịu hơn một chút.
Vùng núi phía Bắc có nhịp riêng
Các tỉnh như Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn ít xe và ít nhà máy hơn đồng bằng, nhưng không vì thế mà sạch quanh năm. Cuối mùa khô, khoảng tháng 2 tới tháng 4, là mùa đốt nương làm rẫy và cũng là mùa cháy rừng; khói có thể nằm trong thung lũng nhiều ngày khi trời lặng. Những năm khô hạn, các cơ quan khí tượng từng ghi nhận khói cháy rừng lan qua biên giới từ vùng núi lân cận, làm bầu trời trên các thị trấn vùng cao mờ đục đúng vào lúc đẹp trời nhất.
Một điểm khác là địa hình lòng chảo. Thành phố, thị trấn nằm trong thung lũng hẹp, sáng sớm sương phủ, khói bếp củi của hàng trăm hộ bốc lên rồi đọng lại. Người ở vùng cao quen với mùi khói bếp nên ít để ý, trong khi chính khói bếp trong nhà sàn kín gió là nguồn phơi nhiễm lớn với trẻ nhỏ và người già.
Vì vậy lịch của vùng núi nên thêm hai mốc: mùa đốt nương cuối khô, và các tháng rét đậm khi bếp củi đỏ lửa suốt ngày. Cách phòng chủ yếu là thông gió bếp, làm ống khói, cho trẻ ngủ xa bếp, và theo dõi cảnh báo cháy rừng của địa phương.
Những mốc ngắn hạn chen giữa năm
Hai đợt khói rơm rạ. Sau vụ chiêm xuân (khoảng cuối tháng 5 sang tháng 6) và vụ mùa (khoảng tháng 9 tới tháng 10), ở nhiều xã ngoại thành và các tỉnh đồng bằng vẫn còn cảnh đốt rơm tại ruộng. Khói thường dày vào chiều tối, bay vào khu dân cư khi gió lặng. Đợt này ngắn, chỉ vài tuần, nhưng gây khó chịu rõ ràng.
Rằm tháng Bảy và Tết Nguyên đán. Đốt vàng mã, pháo hoa, giao thông dồn ứ khiến chỉ số tăng vọt trong một hai ngày. Thời điểm biết trước hoàn toàn, nên dễ chuẩn bị nhất.
Những ngày nắng gắt mùa hè. Bụi ít đi nhưng một loại khí hình thành dưới nắng là ozon mặt đất có thể lên cao vào buổi trưa chiều. Người hay chạy bộ giữa trưa nên biết điều này.
Nồm ẩm cuối xuân. Không phải ô nhiễm ngoài trời theo nghĩa thông thường, nhưng độ ẩm cao làm nấm mốc và mạt bụi trong nhà bùng lên, người dị ứng thường khó chịu nhất vào thời gian này.
Chuẩn bị theo mùa, làm một lần cho cả năm
Thay vì phản ứng từng ngày, có thể gắn việc chuẩn bị vào lịch gia đình như việc thay ga giường hay sửa mái trước mùa mưa:
- Đầu tháng 11: kiểm máy lọc không khí (lõi lọc còn dùng được không), dán lại khe cửa sổ hở, chuẩn bị đủ khẩu trang vừa mặt cho từng người, nhất là trẻ em.
- Trong mùa đông: cài thông báo chất lượng không khí của nguồn chính thức, thống nhất trong nhà một ngưỡng "ngày xấu" để đổi lịch tập thể dục, đóng cửa giờ cao điểm.
- Trước rằm tháng Bảy và Tết: dọn chỗ đốt vàng mã thoáng gió, xa cửa sổ phòng ngủ; người hen suyễn trong nhà kiểm lại thuốc đang dùng theo đơn của bác sĩ.
- Tháng 2 tới tháng 4: chuyển trọng tâm sang độ ẩm trong nhà, có ẩm kế, quyết định khi nào bật máy hút ẩm.
- Tháng 5 tới tháng 6 và tháng 9 tới tháng 10: để ý khói rơm chiều tối, đóng cửa hướng ra đồng, phản ánh với xã khi khói kéo dài.
- Tháng 7 tới tháng 8: thời gian sạch nhất để vệ sinh quạt, lưới chống bụi, máy lọc, rèm cửa trước mùa tiếp theo.
Đọc số liệu hôm nay ở đâu cho đúng
Lịch mùa giúp chuẩn bị, nhưng quyết định trong ngày phải dựa vào số đo của ngày đó. Ở Việt Nam có hệ thống trạm quan trắc tự động do cơ quan quản lý môi trường cấp trung ương và các Sở phụ trách môi trường ở tỉnh vận hành; số liệu được công bố trên cổng thông tin và ứng dụng chính thức. Bên cạnh đó có nhiều ứng dụng tư nhân dùng cảm biến giá rẻ hoặc mô hình ước tính, con số có thể lệch so với trạm chuẩn.
Mẹo thực tế: chọn một nguồn chính thức làm gốc, một nguồn khác để đối chiếu xu hướng, và xem trạm gần nơi mình ở thay vì con số trung bình cả thành phố. Trạm đặt cạnh nút giao thông lớn sẽ khác trạm trong công viên. Nếu hai nguồn khác nhau nhiều, ưu tiên hành động theo mức xấu hơn với trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp.
Đừng dựa vào cảm giác nhìn trời. Có ngày trời mù vì độ ẩm cao mà bụi không nhiều, và có ngày trời khá trong mà bụi mịn vẫn vượt ngưỡng khuyến cáo. Con số đo được mới là căn cứ.
Khi nào chuyện ô nhiễm cần tới bác sĩ
Ô nhiễm theo mùa ảnh hưởng mạnh nhất tới người đã có bệnh hô hấp, tim mạch, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người cao tuổi. Nếu trong mùa đông, cơn ho kéo dài nhiều tuần, khò khè tăng, phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn thường lệ, hay thấy tức ngực, khó thở khi gắng sức nhẹ, đó là lúc nên đi khám chứ không chỉ đóng cửa chờ trời trong.
Với trẻ nhỏ, dấu hiệu cần đưa đi khám ngay gồm thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím tái, bỏ bú hay li bì. Bài này không thay lời khuyên của bác sĩ; những người đã có kế hoạch điều trị hen hay bệnh phổi mạn nên hỏi bác sĩ của mình nên làm gì trong mùa ô nhiễm, trước khi mùa tới chứ không phải đợi tới lúc lên cơn.
Cũng đừng tự mua thuốc ho, thuốc kháng sinh hay thuốc xịt theo lời mách của người quen chỉ vì "mùa này ai cũng ho". Ho do bụi, ho do cảm lạnh và ho do một bệnh cần điều trị riêng trông giống nhau lúc đầu; chỉ người thầy thuốc khám trực tiếp mới phân biệt được. Việc gia đình làm được là ghi lại cơn ho bắt đầu từ khi nào, nặng hơn vào ngày nào, có trùng với những ngày số đo không khí cao không, rồi mang ghi chép đó đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào ở Hà Nội không khí thường xấu nhất?
Theo xu hướng nhiều năm, tháng 12 và tháng 1 thường có nhiều ngày bụi mịn cao nhất, kéo từ cuối tháng 10 tới tháng 3. Mức cụ thể mỗi năm phụ thuộc thời tiết, nên vẫn cần xem số liệu quan trắc chính thức mỗi ngày.
Mùa hè miền Bắc có cần lo ô nhiễm không khí không?
Mùa hè thường sạch hơn nhờ mưa và gió, nhưng vẫn có đợt khói rơm sau gặt vụ chiêm xuân và những trưa nắng gắt có ozon mặt đất cao. Người nhạy cảm vẫn nên xem số đo trước khi vận động mạnh ngoài trời.
Vùng núi phía Bắc có sạch hơn Hà Nội quanh năm không?
Nhìn chung ít nguồn công nghiệp và xe cộ hơn, nhưng cuối mùa khô có mùa đốt nương và cháy rừng, cộng với khói bếp củi đọng trong thung lũng. Vài tuần trong năm, không khí ở thị trấn vùng cao có thể mờ đục rõ rệt.
Có thể dựa vào lịch này để biết ngày mai có ô nhiễm không?
Không nên. Lịch chỉ cho biết mùa nào dễ xảy ra ô nhiễm để chuẩn bị trước. Ngày cụ thể phụ thuộc gió, mưa và nguồn thải, nên hãy xem bản tin dự báo và số liệu quan trắc của cơ quan chính thức.
Nên bắt đầu chuẩn bị cho mùa ô nhiễm từ khi nào?
Đầu tháng 11 là mốc hợp lý ở đồng bằng Bắc Bộ: kiểm máy lọc, khẩu trang, khe cửa, cài thông báo chất lượng không khí và thống nhất trong gia đình ngưỡng nào thì đổi lịch sinh hoạt ngoài trời.
Người bị hen nên làm gì trước mùa đông?
Nên gặp bác sĩ điều trị trước mùa để rà lại kế hoạch dùng thuốc và các dấu hiệu cần đi khám gấp. Trong mùa, theo dõi số liệu không khí mỗi ngày, hạn chế ra ngoài giờ cao điểm và giữ phòng ngủ sạch bụi.