Ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa xâm nhập mặn thường kéo dài từ khoảng tháng 12 tới tháng 5 năm sau, đỉnh mặn hay rơi vào tháng 2 tới tháng 4, trùng các kỳ triều cường; để chủ động, mỗi gia đình nên theo dõi bản tin dự báo độ mặn của cơ quan khí tượng thuỷ văn và ngành nông nghiệp – môi trường địa phương, lấy nước ngọt vào lúc triều thấp, và trữ nước đủ dùng trước các đợt mặn đỉnh.
Những năm hạn mặn gay gắt, nước mặn có thể vào sâu trong đất liền rất xa so với năm bình thường, cả những xã chưa từng thiếu nước ngọt cũng bị ảnh hưởng. Mặn không chỉ là chuyện của lúa và vườn cây: nhà máy nước lấy nước sông có lúc phải giảm công suất, nước máy có vị lợ, giếng gần sông bị nhiễm. Bài này đi vào lịch mặn và cách đọc bản tin; chuyện phèn, mặn trong nước giếng theo vùng có bài riêng.
Vì sao mùa khô là mùa mặn
Vào mùa khô, lượng nước sông Mê Kông đổ về đồng bằng giảm mạnh. Khi dòng nước ngọt từ thượng nguồn yếu đi, thuỷ triều từ Biển Đông và vịnh Thái Lan đẩy nước mặn ngược lên các cửa sông, len vào kênh rạch. Mỗi kỳ triều cường, ranh mặn lại tiến sâu thêm vào đất liền, rồi lùi ra khi triều rút.
Mức độ mặn mỗi năm phụ thuộc lượng nước thượng nguồn, lượng mưa đầu mùa, gió chướng thổi mạnh hay yếu và lịch triều. Năm lũ nhỏ, mưa ít, gió chướng mạnh thì mặn đến sớm và vào sâu. Vì vậy các cơ quan chuyên môn thường ra dự báo từ cuối mùa lũ, rồi cập nhật theo tuần, theo kỳ triều suốt mùa khô.
Vùng ven biển như Cà Mau (gồm cả Bạc Liêu cũ), Vĩnh Long (gồm Bến Tre, Trà Vinh cũ), Cần Thơ (gồm Sóc Trăng, Hậu Giang cũ), Đồng Tháp (gồm Tiền Giang cũ), An Giang (gồm Kiên Giang cũ) và phía nam Tây Ninh (vùng Long An cũ) là những nơi chịu mặn rõ nhất. Vùng giữa đồng bằng, xa cửa sông hơn, thường chỉ bị ảnh hưởng trong năm hạn nặng.
Lịch mặn theo tháng, dạng xu hướng
Lịch dưới đây tổng hợp nhịp thường gặp qua nhiều năm; năm cụ thể có thể sớm hoặc muộn vài tuần:
| Thời gian | Diễn biến thường gặp | Việc gia đình nên làm |
|---|---|---|
| Tháng 11 – 12 | Lũ rút, nước sông giảm dần; dự báo mùa mặn được công bố | Đọc dự báo đầu mùa, vệ sinh lu, bồn, ao chứa |
| Tháng 1 | Mặn bắt đầu vào các cửa sông, nhất là quanh Tết | Trữ đầy nước trước Tết, theo dõi bản tin theo tuần |
| Tháng 2 – 4 | Thường là đỉnh mặn, trùng các kỳ triều cường | Lấy nước theo giờ triều thấp, dùng nước tiết kiệm |
| Tháng 5 | Mưa đầu mùa, mặn giảm dần | Hứng nước mưa sau khi đã xả nước đầu mưa |
| Tháng 6 trở đi | Nước ngọt trở lại, mặn rút ra biển | Súc rửa lu bồn, sửa chữa hệ thống chứa |
Đỉnh mặn thường lặp lại theo chu kỳ triều, khoảng nửa tháng một lần, quanh những ngày đầu tháng và giữa tháng âm lịch. Gia đình ở vùng mặn lâu năm thường thuộc nhịp này; người mới về sống ở miền Tây nên hỏi hàng xóm để biết.
Đọc bản tin độ mặn cho đúng
Đơn vị đo. Độ mặn thường ghi bằng phần nghìn (‰) hoặc gam muối trên một lít nước (g/l), hai cách ghi này gần tương đương nhau. Con số càng cao nước càng mặn. Nước ngọt dùng sinh hoạt, ăn uống phải có độ mặn rất thấp; người dân thường dùng mốc vị giác "nếm thấy lợ" là đã quá ngưỡng dùng để uống.
Ranh mặn. Bản tin hay nói ranh mặn ở mức nào đó đã vào sâu bao nhiêu cây số tính từ cửa sông. Đây là cách hình dung mặn đã tới gần xã mình chưa. Mỗi sông chính như sông Tiền, sông Hậu, sông Cổ Chiên, sông Hàm Luông, sông Vàm Cỏ có ranh riêng.
Trạm đo và thời điểm. Bản tin thường ghi độ mặn lớn nhất đo được tại các trạm trong ngày hoặc trong tuần. Độ mặn thay đổi theo giờ, cao nhất lúc triều lên, thấp nhất lúc triều xuống. Một con số "lớn nhất" không có nghĩa là cả ngày đều mặn như vậy.
Dự báo theo kỳ triều. Nhiều bản tin dự báo cho kỳ triều sắp tới, nói rõ những ngày mặn tăng và những ngày mặn giảm. Đây là thông tin quan trọng nhất để lên lịch lấy nước và trữ nước.
Lấy nước và trữ nước kịp lúc
Kinh nghiệm của nhiều gia đình miền Tây, gom lại thành một trình tự:
- Trước mùa khô, vệ sinh sạch lu, khạp, bồn nhựa, bể chứa; kiểm tra nắp đậy để tránh muỗi và bụi.
- Theo dõi bản tin kỳ triều; vào ngày mặn thấp, lấy nước sông, kênh lúc triều xuống thấp nhất, thường vào giờ con nước ròng.
- Nếm thử hoặc dùng bút đo độ mặn đơn giản trước khi bơm vào bồn chính; nước lợ thì không trộn vào nguồn nước uống.
- Ưu tiên nước ngọt sạch nhất cho ăn uống, nấu nướng, pha sữa cho trẻ; nước lợ nhẹ có thể dùng tắm giặt, dội nhà vệ sinh.
- Trữ đủ cho đợt mặn đỉnh kéo dài nhiều ngày, theo số người trong nhà; đợt mặn có thể kéo dài hơn dự báo.
- Khi chính quyền, tổ chức hỗ trợ phát nước ngọt hoặc lắp điểm cấp nước tạm, đăng ký và nhận theo hướng dẫn của xã.
Nước máy cũng có thể lợ trong mùa mặn
Nhiều nhà máy nước ở miền Tây lấy nước thô từ sông, kênh. Khi mặn vào tới điểm lấy nước, nhà máy phải canh giờ triều để bơm, hoặc giảm công suất. Có những thời điểm nước máy tới vòi có vị hơi lợ, áp lực yếu, hoặc bị cắt luân phiên. Đơn vị cấp nước thường thông báo trước qua loa xã, tin nhắn, trang thông tin của đơn vị.
Người dùng nước máy trong vùng mặn nên có một bồn dự trữ đủ dùng vài ngày, đổ đầy khi nước máy còn ngọt. Nếu nước máy có vị khác thường, hãy hỏi đơn vị cấp nước về chất lượng nước trong thời gian đó; họ có trách nhiệm công bố thông tin chất lượng nước.
Nước mặn, nước lợ không làm sạch được bằng cách đun sôi; đun sôi chỉ diệt vi sinh, muối vẫn còn, thậm chí đặc hơn khi nước bay hơi. Lọc qua cát, than cũng không khử được muối. Khử mặn cần thiết bị chuyên dụng như máy lọc thẩm thấu ngược, và cần bảo dưỡng đúng cách mới giữ được hiệu quả.
Người cần thận trọng hơn khi dùng nước lợ
Dùng nước có vị lợ trong ăn uống kéo dài làm cơ thể nhận thêm lượng muối không mong muốn. Người có bệnh tăng huyết áp, bệnh thận, bệnh tim, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ là nhóm nên được ưu tiên nước ngọt sạch nhất trong nhà. Nếu buộc phải dùng nước nghi lợ trong thời gian dài, nên hỏi bác sĩ hoặc trạm y tế xã về những điều cần chú ý với tình trạng sức khoẻ của từng người.
Pha sữa bột cho trẻ sơ sinh bằng nước lợ là điều cần tránh. Gia đình có trẻ nhỏ trong vùng mặn nên để riêng một lượng nước ngọt sạch, đậy kín, chỉ dùng cho trẻ.
Tắm bằng nước lợ lâu ngày có thể làm da khô, ngứa với một số người. Sau khi tắm nước lợ, tráng lại bằng ít nước ngọt nếu có, và đi khám nếu da nổi mẩn kéo dài.
Chuẩn bị cho những năm hạn mặn nặng
Những năm hạn mặn gay gắt thường được dự báo từ trước. Khi bản tin đầu mùa cho thấy năm đó mặn sớm và sâu hơn trung bình, nên chuẩn bị nhiều hơn: tăng dung tích chứa, sửa máng hứng nước mưa để tận dụng những cơn mưa trái mùa, bàn với hàng xóm về việc dùng chung một ao chứa nước ngọt có bờ cao.
Hứng nước mưa là nguồn nước ngọt truyền thống của miền Tây. Khi hứng, xả bỏ nước của mấy phút đầu cơn mưa vì nó cuốn bụi, lá, phân chim trên mái; dùng lưới chắn ở miệng lu; đậy kín để tránh muỗi đẻ trứng. Mái tôn, mái ngói sạch cho nước tốt hơn mái có rêu, lá mục.
Với chuyện tưới cây, nuôi trồng, các khuyến cáo của ngành nông nghiệp địa phương về lịch đóng mở cống, lịch xuống giống, cây trồng chịu mặn là thông tin nên theo sát. Phần này nằm ngoài chuyện nước sinh hoạt, nhưng ảnh hưởng tới thu nhập và cả việc gia đình có đủ tiền mua thêm dụng cụ chứa nước hay không.
Mới về sống ở vùng mặn: nên hỏi những gì
Người mới chuyển tới làm việc, lấy chồng lấy vợ, hay mua đất ở các tỉnh ven biển miền Tây thường bất ngờ với mùa mặn đầu tiên. Vài câu hỏi nên đặt ra với hàng xóm và chính quyền xã từ sớm: năm bình thường nước ở đây mặn từ tháng nào tới tháng nào; năm hạn nặng gần nhất thì thiếu nước bao lâu; nhà máy nước có cắt luân phiên không; xã có điểm cấp nước ngọt hay ao chứa chung không.
Khi xem nhà để thuê hay mua, để ý xem nhà có lu, bồn, bể chứa đủ lớn chưa, mái có máng hứng nước mưa không, giếng khoan ở đó nước ngọt hay lợ. Những thứ này người địa phương xem là chuyện đương nhiên nên ít khi nói ra, người mới phải tự hỏi.
Cuối cùng, hãy lưu lại kênh nhận bản tin độ mặn của tỉnh và tên các trạm đo gần nhà mình nhất. Sau một mùa, bạn sẽ quen với nhịp con nước như người bản địa.
Câu hỏi thường gặp
Mùa xâm nhập mặn ở miền Tây thường bắt đầu khi nào?
Thường bắt đầu khoảng tháng 12, mặn rõ hơn quanh Tết và đạt đỉnh vào khoảng tháng 2 tới tháng 4, rồi giảm khi mưa đầu mùa tới vào tháng 5. Năm hạn nặng có thể đến sớm và kéo dài hơn.
Đọc độ mặn bằng phần nghìn nghĩa là gì?
Độ mặn phần nghìn cho biết lượng muối trong nước, gần tương đương số gam muối trong một lít nước. Con số càng cao càng mặn. Nước nếm thấy lợ đã không còn phù hợp để uống.
Đun sôi nước mặn có làm hết mặn không?
Không. Đun sôi chỉ diệt vi sinh vật, muối vẫn còn nguyên, thậm chí đặc hơn khi nước bay hơi. Lọc cát, lọc than cũng không khử được muối; muốn khử mặn phải dùng thiết bị chuyên dụng.
Nên lấy nước sông vào lúc nào trong mùa mặn?
Nên lấy vào những ngày bản tin báo mặn thấp, vào giờ triều xuống thấp nhất. Nếm thử hoặc đo trước khi bơm vào bồn chính, không trộn nước lợ vào nguồn nước dùng để uống.
Nước máy có vị lợ thì phải làm sao?
Hỏi đơn vị cấp nước về chất lượng nước trong thời gian đó và lịch cấp nước. Dùng nước dự trữ ngọt cho ăn uống, nhất là cho trẻ nhỏ và người có bệnh huyết áp, thận, tim.
Người bị huyết áp cao có nên uống nước hơi lợ không?
Nên tránh vì nước lợ làm tăng lượng muối nạp vào. Gia đình nên ưu tiên nước ngọt sạch nhất cho người có bệnh huyết áp, thận, tim; nếu bắt buộc dùng nước nghi lợ lâu ngày, hãy hỏi bác sĩ.