Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Cao Bằng và Lạng Sơn là vùng núi Đông Bắc, phần lớn thời gian có không khí trong lành; ba nguồn đáng để ý là khói đốt nương và cháy rừng cuối mùa khô, bụi và khói xe hàng quanh các cửa khẩu Lạng Sơn, và một nguồn ít ai nói tới là khói bếp củi trong nhà ở vùng cao. Các thị xã, thành phố nằm trong thung lũng như thành phố Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang hay Hà Giang cũ có thêm hiện tượng khói đọng sáng sớm mùa đông.
Khác với bài về Tây Bắc tập trung vào mùa khói, bài này đi qua từng tỉnh với những đặc điểm riêng: hành lang hàng hoá ở biên giới Lạng Sơn, vùng mỏ của Cao Bằng, cao nguyên đá và hồ thuỷ điện của Tuyên Quang mới, rồi dành một phần cho chuyện không khí trong ngôi nhà vùng cao, nơi nhiều gia đình hít khói nhiều hơn mọi nguồn ngoài trời cộng lại.
Lạng Sơn: hành lang hàng hoá và xe chờ cửa khẩu
Lạng Sơn là cửa ngõ đường bộ lớn nhất giữa Việt Nam và Trung Quốc, với các cửa khẩu Hữu Nghị, Tân Thanh, Chi Ma và nhiều lối mở. Mỗi ngày, hàng trăm tới hàng nghìn xe container, xe tải chở nông sản, hàng hoá chạy trên quốc lộ 1 và cao tốc về cửa khẩu. Vào mùa thu hoạch trái cây, có những thời điểm xe xếp hàng dài nhiều cây số chờ thông quan, nhiều xe nổ máy chạy điều hoà hoặc giữ lạnh hàng suốt nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày.
Những bãi chờ, đoạn đường xe đỗ dài là nơi khí thải động cơ diesel tập trung nhất, ảnh hưởng trực tiếp tới các hộ dân, quán hàng ven đường. Bụi đường từ mặt đường bị xe nặng cày xới, đặc biệt ở các đoạn đang thi công, cũng góp phần. Những năm qua, việc làm bãi đỗ tập trung, thông quan điện tử, mở rộng đường đã giúp giảm cảnh ùn ứ, nhưng vào cao điểm vẫn có lúc tắc kéo dài.
Ngoài ra, vùng Lộc Bình, Na Dương có mỏ than và nhà máy nhiệt điện chạy than, một số nhà máy xi măng và mỏ đá ở các vùng núi đá vôi. Thành phố Lạng Sơn nằm trong thung lũng sông Kỳ Cùng, mùa đông lạnh sâu, nhiều đêm nghịch nhiệt, khói bếp và khói xe đọng lại vào sáng sớm. Đỉnh Mẫu Sơn cao, gió mạnh, không khí sạch, là nơi người dân thành phố hay lên để đổi gió.
Cao Bằng: mỏ quặng, thung lũng và núi đá
Cao Bằng có nhiều mỏ khoáng sản như quặng sắt, mangan, thiếc, phần lớn quy mô vừa và nhỏ, nằm rải rác ở các huyện cũ. Quanh các khu khai thác, tuyển quặng và tuyến vận chuyển quặng, bụi thô từ nổ mìn, nghiền sàng và xe chở quặng là nguồn rõ nhất. Một số cơ sở chế biến quặng, luyện gang, sản xuất feromangan cũng thải khói bụi ở phạm vi xung quanh.
Thành phố Cao Bằng nằm ở ngã ba sông Bằng và sông Hiến, trong một thung lũng bao quanh bởi đồi núi. Kiểu địa hình này khiến mùa đông khói bụi dễ đọng lại vào sáng sớm, nhất là những ngày lạnh, lặng gió. Lượng xe và công nghiệp ở thành phố không lớn, nên mức độ thường nhẹ hơn đô thị đồng bằng, nhưng người nhạy cảm vẫn có thể cảm nhận.
Phần lớn diện tích còn lại của Cao Bằng là núi đá vôi, rừng và ruộng bậc thang, có không khí trong lành. Vùng thác Bản Giốc, hồ Thang Hen, Pác Bó là những điểm du lịch có không khí rất tốt quanh năm, trừ những ngày khói đốt nương cuối mùa khô.
Tuyên Quang mới: cao nguyên đá, hồ thuỷ điện và đô thị thung lũng
Tuyên Quang mới gộp Tuyên Quang cũ với Hà Giang cũ, trải từ vùng trung du ven sông Lô lên tới cao nguyên đá Đồng Văn ở cực bắc. Phần Tuyên Quang cũ có khu công nghiệp, nhà máy giấy, xi măng, chế biến khoáng sản ở vùng ven thành phố; thành phố Tuyên Quang nằm trong thung lũng sông Lô, mùa đông có những buổi sáng mờ khói như nhiều đô thị thung lũng khác.
Vùng hồ thuỷ điện Na Hang, rừng đặc dụng xung quanh là một trong những nơi có không khí sạch nhất phía Bắc. Phần Hà Giang cũ, đặc biệt các huyện vùng cao, gần như không có công nghiệp; nguồn ô nhiễm ngoài trời chủ yếu là đốt nương ngô, đốt cỏ trên nương đá vào cuối mùa khô, và khói theo gió từ các vùng lân cận. Thành phố Hà Giang cũ nằm trong thung lũng sông Lô, cũng có hiện tượng khói đọng sáng mùa đông.
Mùa hoa tam giác mạch cuối thu, lượng xe du lịch lên cao nguyên đá tăng mạnh trên những cung đường đèo hẹp. Khí thải tập trung ở các điểm dừng chân đông khách và thị trấn trung tâm vào cuối tuần, nhưng chỉ cần ra khỏi đó vài cây số, không khí lại trong như thường.
Khói bếp củi trong nhà: nguồn ô nhiễm lớn nhất ít ai đo
Ở nhiều bản vùng cao Đông Bắc, bếp củi đặt ngay giữa nhà, vừa để nấu ăn, vừa để sưởi ấm, vừa để hun khói, sấy ngô, treo thịt gác bếp. Mùa đông giá rét, bếp đỏ lửa gần như cả ngày, cửa đóng kín giữ ấm. Khói củi không có đường thoát tốt sẽ tích lại trong nhà, ám đen mái và vách, và người trong nhà hít khói nhiều giờ mỗi ngày.
Khói củi chứa bụi mịn, khí CO và nhiều chất từ quá trình cháy không hoàn toàn. Tổ chức y tế quốc tế từ lâu đã xếp ô nhiễm không khí trong nhà do đun nấu bằng nhiên liệu rắn là một nguy cơ sức khoẻ lớn ở các nước đang phát triển, đặc biệt với phụ nữ đứng bếp và trẻ nhỏ ở gần bếp. Ở nhiều ngôi nhà vùng cao, mức khói trong nhà mùa đông còn cao hơn hẳn không khí ngoài trời, kể cả trong mùa đốt nương.
Không cần bỏ bếp củi mới giảm được khói. Bếp có ống khói đưa khói ra ngoài, bếp củi cải tiến đốt kiệt hơn, củi khô thay vì củi ướt, mở một khe thông gió phía cao của nhà, cho trẻ nhỏ ngủ ở gian xa bếp, không ngồi sát bếp hàng giờ, đều là những cách đã được nhiều chương trình hỗ trợ vùng cao áp dụng. Khi đốt than để sưởi trong phòng kín, nguy cơ ngộ độc khí CO rất cao; tuyệt đối không đóng kín cửa khi đốt than trong phòng ngủ.
Mùa đốt nương và cháy rừng ở Đông Bắc
Mùa khô ở Đông Bắc lạnh hơn và ẩm hơn Tây Bắc một chút nhờ ảnh hưởng của gió mùa đông bắc và mưa phùn cuối đông, nên mùa khói thường ngắn và nhẹ hơn. Thời điểm đốt nương ngô, đốt cỏ trên nương đá thường rơi vào khoảng tháng 2, tháng 3, trước khi tra hạt ngô. Khói từ các nương nhỏ rải rác trên sườn núi đá, theo gió tràn xuống các thung lũng có bản làng và thị trấn.
Rừng trồng thông, keo, rừng tre nứa và thảm cỏ khô ở các vùng đồi núi đất là nơi dễ cháy nhất. Những năm hanh khô kéo dài, các tỉnh Đông Bắc cũng đặt cảnh báo cháy rừng ở cấp cao, và một đám cháy lớn có thể làm cả một huyện chìm trong khói nhiều ngày. Lạng Sơn và Cao Bằng giáp biên giới, khói cháy rừng phía bên kia cũng có thể theo gió tràn sang vào một số thời điểm.
Cách chuẩn bị giống như ở mọi vùng núi: theo dõi cảnh báo cháy rừng trên loa xã và kênh chính thức của tỉnh, đóng cửa khi khói tràn xuống, hạn chế cho trẻ nhỏ và người bệnh hô hấp làm việc ngoài trời những ngày khói dày, và báo ngay cho trưởng thôn, kiểm lâm khi thấy cháy.
Ba tỉnh, những điểm cần để ý
Bảng tóm tắt các nguồn và thời điểm đáng chú ý của từng tỉnh, theo cách người dân quen gọi vùng.
| Tỉnh | Nguồn chính | Thời điểm |
|---|---|---|
| Lạng Sơn | Xe hàng cửa khẩu, nhiệt điện và mỏ than vùng Lộc Bình, xi măng, đốt nương | Cao điểm mùa trái cây, mùa đông, cuối mùa khô |
| Cao Bằng | Mỏ quặng, chế biến khoáng sản, đốt nương | Mùa khô, sáng mùa đông ở thành phố |
| Tuyên Quang cũ | Giấy, xi măng, khu công nghiệp ven thành phố | Mùa đông, ngày lặng gió |
| Hà Giang cũ (vùng cao) | Đốt nương ngô, khói bếp củi trong nhà, xe du lịch | Cuối mùa khô; mùa đông trong nhà; mùa hoa |
| Mọi tỉnh | Cháy rừng | Cuối mùa khô, năm hạn hán |
Điểm chung của ba tỉnh là ô nhiễm mang tính cục bộ và theo mùa. Biết mình ở gần nguồn nào và mùa nào cần để ý là đủ để chuẩn bị, không cần lo lắng thường trực.
Tra số liệu và khi nào cần đi khám
Mỗi tỉnh có trạm quan trắc không khí tự động ở trung tâm tỉnh lỵ, một số trạm đặt thêm ở khu công nghiệp hoặc cửa khẩu. Số liệu do Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh theo dõi, công bố trên cổng thông tin của tỉnh và hệ thống quan trắc quốc gia. Với vùng Hà Giang cũ, trong giai đoạn đầu sau sáp nhập nên tìm theo cả tên cũ.
Trạm đo ngoài trời không cho biết gì về khói trong nhà. Với gia đình vùng cao, dấu hiệu dễ nhận ra nhất là mắt cay, ho khi ở trong nhà lâu, trần mái ám đen nhanh. Đó là lúc nên cải thiện đường thoát khói của bếp, không đợi tới khi có người ốm.
Ho kéo dài nhiều tuần, khó thở khi làm việc nhẹ, trẻ hay bị viêm đường hô hấp tái đi tái lại là những dấu hiệu nên đưa tới trạm y tế xã hoặc bệnh viện khám. Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn khi đang ở trong phòng kín có đốt than là dấu hiệu ngộ độc khí, cần mở cửa, đưa người ra chỗ thoáng và gọi hỗ trợ y tế ngay.
Câu hỏi thường gặp
Hà Giang sau sáp nhập thuộc tỉnh nào?
Từ tháng 7/2025, tỉnh Hà Giang hợp nhất với tỉnh Tuyên Quang thành tỉnh Tuyên Quang mới. Khi tra số liệu không khí vùng Hà Giang cũ, giai đoạn đầu nên tìm theo cả tên cũ vì dữ liệu đang được gộp.
Xe chờ ở cửa khẩu Lạng Sơn ảnh hưởng tới không khí thế nào?
Khi xe container xếp hàng dài chờ thông quan và nổ máy nhiều giờ, khí thải diesel tập trung dọc đoạn đường và bãi chờ, ảnh hưởng trực tiếp tới hộ dân, quán hàng ven đường. Mức độ nặng nhất vào cao điểm mùa trái cây.
Khói bếp củi trong nhà có hại không?
Khói củi chứa bụi mịn và khí CO, tích lại trong nhà kín vào mùa đông. Phụ nữ đứng bếp và trẻ nhỏ ở gần bếp là nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất. Bếp có ống khói, củi khô, khe thông gió và cho trẻ ngủ xa bếp giúp giảm đáng kể.
Đốt than sưởi trong phòng ngủ có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Than cháy trong phòng kín sinh khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc và tử vong khi đang ngủ. Không đốt than trong phòng ngủ đóng kín cửa; khi có đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mở cửa ngay và gọi hỗ trợ y tế.
Vùng nào ở Đông Bắc có không khí tốt nhất?
Các vùng rừng, hồ và núi cao ít dân như hồ Na Hang, Mẫu Sơn, vùng thác Bản Giốc và phần lớn cao nguyên đá có không khí trong lành gần như quanh năm, trừ những ngày khói đốt nương và cháy rừng cuối mùa khô.
Vì sao thành phố Lạng Sơn, Cao Bằng sáng mùa đông hay mờ?
Cả hai thành phố nằm trong thung lũng. Đêm lạnh lặng gió, không khí lạnh và khói bếp, khói xe đọng lại sát mặt đất cho tới khi nắng lên. Lớp mù thường tan vào giữa buổi sáng hoặc khi có gió mạnh.