Gió Lào là gió tây khô nóng thổi mạnh nhất ở Bắc Trung Bộ, gồm Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị (cả vùng Quảng Bình cũ) và Huế, thường từ khoảng tháng 4 tới tháng 8, đậm nhất vào tháng 5 tới tháng 7; nó làm không khí cực khô, bụi bay nhiều, cây cỏ khô cháy và nguy cơ cháy rừng tăng cao. Chuẩn bị cho mùa này gồm ba việc: chống nóng cho nhà, giữ nước và giữ sức khoẻ, và phòng cháy quanh nhà, quanh rừng.
Người miền Trung quen với gió Lào từ nhỏ, nhưng những năm gần đây các đợt nắng nóng gay gắt có xu hướng dài hơn, đi kèm khô hạn. Gió Lào không chỉ là chuyện nóng: nó là mùa bụi đất, mùa khói cháy rừng và mùa người già, trẻ nhỏ dễ mất nước nhất trong năm.
Gió Lào hình thành thế nào và vì sao lại khô nóng
Gió mùa tây nam mang hơi ẩm từ vịnh Bengal thổi qua lục địa, gặp dãy Trường Sơn thì bị đẩy lên cao. Ở sườn phía tây, không khí lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành mây và mưa. Khi vượt qua đỉnh núi và đổ xuống sườn phía đông, khối không khí đã mất phần lớn hơi ẩm, lại nóng lên khi hạ độ cao. Đến đồng bằng ven biển miền Trung, nó thành luồng gió khô, nóng rát.
Hiện tượng này các nhà khí tượng gọi là hiệu ứng phơn. Gió Lào thường mạnh vào buổi trưa chiều, có ngày thổi cả đêm. Độ ẩm không khí có thể xuống rất thấp, nhiệt độ ban ngày cao, da khô rát, môi nứt nẻ, đồ đạc bằng gỗ co ngót.
Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh và vùng Quảng Bình cũ chịu gió Lào rõ nhất do nằm sát dải Trường Sơn hẹp. Phía nam hơn, vùng Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi vẫn có những đợt gió tây khô nóng nhưng thường nhẹ hơn. Tây Bắc cũng có gió tây khô nóng vào đầu mùa hè, nhất là thung lũng ở Sơn La, Điện Biên.
Ba kiểu ô nhiễm đi theo gió Lào
Bụi đất. Đất khô, đường đất, ruộng bỏ trống sau vụ, công trình san lấp đều cho bụi bay theo gió mạnh. Bụi thô bám quần áo, phủ đồ đạc, lọt vào mắt; một phần bụi mịn hơn đi sâu vào đường thở.
Khói cháy rừng và đốt thực bì. Rừng thông, rừng keo, rừng tràm, đồi cỏ tranh khô giòn dưới gió Lào chỉ cần một tàn lửa là bùng. Đây cũng là mùa nhiều nơi đốt thực bì chuẩn bị trồng rừng mới, đốt rác, đốt cỏ bờ ruộng. Khói từ các đám cháy lớn có thể bay xa hàng chục cây số, phủ lên thị trấn, thành phố.
Ozon và không khí nóng ở đô thị. Ở thành phố như Vinh, Thanh Hoá, Đồng Hới cũ, nắng gắt kết hợp khí thải giao thông có thể làm ozon mặt đất tăng vào buổi trưa chiều. Không khí nóng còn làm mùi rác, mùi cống rõ hơn.
Lịch mùa khô nóng ở Bắc Trung Bộ
Khung thời gian dưới đây là xu hướng thường gặp, năm nóng sớm có thể bắt đầu từ cuối tháng 3:
| Thời gian | Đặc điểm | Việc nên chuẩn bị |
|---|---|---|
| Tháng 3 – 4 | Những đợt gió tây đầu tiên, trời bắt đầu khô | Dọn lá khô quanh nhà, kiểm bồn chứa nước, che nắng phía tây |
| Tháng 5 – 7 | Gió Lào mạnh nhất, nắng nóng gay gắt nhiều ngày liền | Theo dõi cảnh báo nắng nóng và cấp độ cháy rừng, giữ người già trẻ nhỏ trong nhà giờ trưa |
| Tháng 8 | Gió yếu dần, bắt đầu có mưa dông | Kiểm tra mái, máng nước trước mùa mưa bão |
| Tháng 9 – 12 | Mùa mưa bão, lũ ở miền Trung | Chuyển sang chuẩn bị cho lũ, xem bài sau bão lũ |
Điều đặc biệt của miền Trung là hai mùa khắc nghiệt nối tiếp nhau: vừa hết khô nóng đã tới mưa bão. Việc chuẩn bị cho gió Lào vì vậy nên làm sớm, từ tháng 3, để tới tháng 8 còn thời gian quay sang gia cố mái, dọn mương thoát nước cho mùa lũ. Gia đình nào có người đi làm xa nên sắp xếp để người già ở nhà không phải một mình xoay xở cả hai mùa.
Chuẩn bị nhà cửa cho mùa gió Lào
Nhà ở miền Trung truyền thống đã có nhiều cách chống nóng; kết hợp với những việc dưới đây:
- Che chắn hướng tây: rèm dày, mành tre, lưới che nắng hoặc trồng cây leo phía tường hứng nắng chiều.
- Đóng cửa phía hướng gió vào giữa trưa chiều khi gió nóng và bụi mạnh, mở cửa thông gió vào sáng sớm và đêm khi trời mát hơn.
- Lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét, che phủ nước uống, thức ăn để tránh bụi.
- Tích nước: kiểm tra bồn, lu, bể chứa đủ cho những ngày nước yếu; đậy kín để tránh bụi và muỗi.
- Kiểm tra dây điện, ổ cắm vì quạt, điều hoà chạy liên tục dễ quá tải; không cắm nhiều thiết bị công suất lớn vào một ổ.
- Phơi đồ vào sáng sớm, thu vào trước trưa để quần áo không ám bụi.
Nhà mái tôn nóng hơn nhiều so với nhà mái ngói hay mái bằng có lớp chống nóng. Lớp cách nhiệt dưới mái tôn, hoặc một giàn cây leo phía trên, giúp phòng dưới mát hơn rõ rệt mà không tốn nhiều điện chạy điều hoà.
Nguồn nước trong những tuần khô nóng
Gió Lào thường đi cùng thời gian ít mưa, sông suối cạn, giếng nông hạ mực nước. Ở nhiều vùng ven biển Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, nước giếng có thể lợ hơn khi mực nước ngầm xuống thấp. Hồ đập nhỏ cạn nước, nước còn lại tù đọng, ấm lên dưới nắng, dễ có tảo và mùi.
Nếu gia đình dùng nước giếng, nước hồ đập, nên để ý những thay đổi về màu, mùi, vị trong mùa khô; nước bất thường thì ngưng dùng để ăn uống, chuyển sang nguồn khác an toàn hơn và hỏi trạm y tế xã hoặc đơn vị cấp nước địa phương. Bồn chứa nước đặt trên mái dưới nắng gió Lào nóng lên nhanh, nên che chắn và vệ sinh định kỳ, không để cặn bụi tích lại.
Tiết kiệm nước trong mùa khô cũng là cách giữ vệ sinh: ưu tiên nước sạch cho ăn uống, nấu nướng, tắm rửa trẻ nhỏ; nước rửa rau có thể dùng lại tưới cây. Khi nước máy yếu hoặc bị cắt luân phiên, đơn vị cấp nước thường thông báo lịch trước, nên theo dõi để tích nước đúng lúc.
Phòng cháy quanh nhà và quanh rừng
Nhà sát rừng, sát đồi cỏ tranh nên dọn một vành đai trống quanh nhà: phát quang cỏ khô, dọn lá rụng, không chất củi, rơm sát vách. Không đốt rác, đốt lá, đốt thực bì trong những ngày gió Lào mạnh, kể cả khi nghĩ là "đốt nhỏ thôi". Tàn lửa bị gió cuốn có thể bay xa và bén vào đồi khô.
Khi chính quyền ra cảnh báo cấp độ cháy rừng cao, các hoạt động dùng lửa trong và gần rừng thường bị hạn chế. Người đi rừng, đi lấy củi, làm nương cần nắm thông tin này qua loa xã, trưởng thôn hoặc kênh thông tin chính thức của địa phương. Phát hiện đám cháy thì báo ngay cho chính quyền và lực lượng kiểm lâm gần nhất, không tự lao vào dập đám cháy lớn.
Khi khói cháy rừng bay về khu dân cư, đóng cửa, ở trong nhà, hạn chế vận động ngoài trời. Người có bệnh hô hấp, tim mạch nên chuẩn bị sẵn thuốc theo đơn và biết cơ sở y tế gần nhất. Nếu được yêu cầu sơ tán, làm theo hướng dẫn của chính quyền.
Giữ sức khoẻ trong những ngày khô nóng
Gió Lào làm cơ thể mất nước nhanh hơn cảm nhận, vì mồ hôi bay hơi ngay. Uống nước đều trong ngày, không đợi khát; người già thường ít thấy khát nên cần được nhắc. Tránh làm việc nặng ngoài trời từ khoảng giữa trưa tới chiều; nông dân, thợ xây nên dồn việc vào sáng sớm và chiều muộn, nghỉ trong bóng râm.
Đội mũ rộng vành, mặc áo sáng màu thoáng, đeo khẩu trang khi ra đường bụi, kính để bảo vệ mắt khỏi bụi. Trẻ nhỏ không để ngủ trong xe hay phòng kín không thông gió.
Dấu hiệu cần đưa đi khám ngay: chóng mặt, buồn nôn, da nóng đỏ và khô, lú lẫn, ngất, co giật, hoặc trẻ li bì, khóc không ra nước mắt, tiểu ít. Đây có thể là biểu hiện say nắng, say nóng hoặc mất nước nặng. Trong lúc chờ, đưa người vào chỗ mát, nới quần áo, chườm mát; không tự cho uống thuốc. Người đang điều trị bệnh tim, thận, huyết áp nên hỏi bác sĩ về lượng nước và cách sinh hoạt phù hợp trong mùa nóng.
Theo dõi cảnh báo nào trong mùa gió Lào
Có hai loại cảnh báo nên để ý. Một là bản tin nắng nóng của cơ quan khí tượng, cho biết những ngày nắng nóng, nắng nóng gay gắt, đặc biệt gay gắt sắp tới. Hai là cảnh báo cấp độ cháy rừng do cơ quan kiểm lâm, chính quyền tỉnh công bố, thường từ cấp thấp tới cấp cực kỳ nguy hiểm.
Ngoài ra, nên xem số liệu quan trắc không khí ở trạm gần nhà nếu tỉnh có trạm tự động, nhất là khi có đám cháy rừng lớn. Ứng dụng thời tiết trên điện thoại giúp xem nhanh, nhưng khi có khác biệt, hãy làm theo thông tin chính thức. Gắn những cảnh báo này vào lịch sinh hoạt gia đình: ngày nóng gay gắt thì đổi giờ làm đồng, ngày cấp cháy cao thì cả nhà nhắc nhau không đốt gì.
Ở nông thôn, loa phát thanh của xã, thôn vẫn là kênh truyền cảnh báo nhanh nhất tới người già không dùng điện thoại thông minh. Con cháu ở xa có thể giúp bằng cách đặt thông báo nắng nóng cho vùng quê của bố mẹ trên điện thoại của mình, rồi gọi điện nhắc khi có đợt nóng gay gắt hay cảnh báo cháy rừng.
Câu hỏi thường gặp
Gió Lào thổi vào tháng mấy?
Gió Lào thường xuất hiện từ khoảng tháng 4 tới tháng 8, mạnh nhất vào tháng 5 tới tháng 7 ở Bắc Trung Bộ. Năm nóng sớm có thể bắt đầu từ cuối tháng 3. Theo dõi bản tin nắng nóng của cơ quan khí tượng để biết đợt cụ thể.
Vì sao gió Lào lại khô và nóng như vậy?
Gió tây nam mang hơi ẩm gặp dãy Trường Sơn, mưa hết ở sườn tây, rồi vượt núi đổ xuống sườn đông thì đã khô và nóng lên khi hạ độ cao. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng phơn.
Mùa gió Lào có làm ô nhiễm không khí không?
Có, chủ yếu là bụi đất bay theo gió mạnh, khói cháy rừng và đốt thực bì, cùng ozon mặt đất ở đô thị vào giữa trưa chiều nắng gắt. Mức độ khác nhau theo ngày, nên xem số liệu quan trắc nếu tỉnh có trạm.
Nhà gần rừng nên làm gì trong mùa khô nóng?
Dọn vành đai trống quanh nhà, không chất củi rơm sát vách, không đốt rác hay thực bì những ngày gió mạnh, theo dõi cấp độ cháy rừng của địa phương. Phát hiện cháy thì báo ngay cho chính quyền và kiểm lâm.
Dấu hiệu say nắng nào cần đưa đi viện ngay?
Chóng mặt nặng, buồn nôn, da nóng đỏ và khô, lú lẫn, ngất hoặc co giật; ở trẻ là li bì, khóc không ra nước mắt, tiểu ít. Đưa vào chỗ mát, chườm mát, nới quần áo và đưa đến cơ sở y tế ngay.
Người già có cần uống nhiều nước hơn trong mùa gió Lào không?
Người già thường ít cảm thấy khát nên dễ mất nước mà không biết. Nên nhắc uống nước đều trong ngày. Người có bệnh tim, thận, huyết áp cần hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp với tình trạng của mình.