Giếng đào dễ nhiễm bẩn hơn giếng khoan vì nó lấy nước ở tầng rất nông, chỉ cách mặt đất vài mét, miệng giếng rộng và thường hở; nước bẩn từ mặt sân, hố xí, chuồng trại, ruộng bón phân chỉ cần thấm qua một lớp đất mỏng là tới giếng. Vấn đề chính của giếng đào là vi sinh và nitrat chứ không phải asen như giếng khoan ở đồng bằng. Giữ giếng sạch dựa vào bốn việc: thành giếng kín, miệng cao có nắp, sân giếng dốc ra ngoài, và đặt giếng thật xa nguồn bẩn.
Bài mô tả theo vùng nơi giếng đào còn phổ biến, các đường mà chất bẩn đi vào giếng, cấu tạo một giếng đào sạch, thời điểm cần thau giếng và khi nào nên tính tới nguồn nước khác.
Giếng đào khác giếng khoan ở điểm nào
Giếng đào, nhiều nơi gọi là giếng khơi, giếng làng, được đào tay hoặc bằng máy tới tầng nước nông nhất, rồi xây thành bằng gạch, đá, hoặc thả ống bê tông. Nước thấm vào từ đáy và từ thành giếng. Giếng khoan thì đặt ống nhỏ xuống tầng sâu hơn, có ống vách ngăn nước tầng trên, nước được bơm lên qua đường ống kín.
Sự khác nhau quyết định loại rủi ro. Tầng nước nông của giếng đào được nuôi trực tiếp bằng nước mưa thấm qua mặt đất xung quanh, nên nó mang theo những gì có trên mặt đất: phân người và gia súc, phân bón, thuốc, nước thải sinh hoạt. Giếng khoan sâu ít chịu những thứ đó hơn, nhưng lại có thể gặp chất từ địa chất như asen, sắt, mangan, amoni ở những vùng nhất định.
Giếng đào cũng có ưu điểm. Nhiều giếng làng lâu đời nước mát, vị ngọt, được giữ gìn cẩn thận qua nhiều thế hệ. Ở vùng cát ven biển, giếng đào nông lại giữ ngọt tốt hơn giếng khoan sâu. Vấn đề không phải giếng đào xấu, mà là giếng đào cần được làm và giữ đúng cách.
Những đường chất bẩn đi vào giếng đào
Tràn qua miệng giếng. Mưa lớn, ngập nước, nước rửa sân, nước tắm giặt ngay cạnh giếng chảy tràn vào khi miệng giếng thấp, không có gờ. Đây là đường bẩn phổ biến và nặng nhất.
Thấm qua thành giếng. Thành gạch không trát vữa ở phần trên, ống bê tông nứt, mối nối hở để nước bẩn tầng mặt chảy thẳng vào mà không qua lớp đất lọc.
Thấm từ hố xí, chuồng trại, hố rác. Hố xí thấm, bể phốt rò, chuồng lợn, chuồng bò, hố ủ phân, hố rác đặt gần giếng, nhất là ở phía cao hơn, là nguồn vi sinh và nitrat lâu dài.
Theo dụng cụ múc nước. Gầu, dây kéo để dưới đất, nhiều người dùng chung, tay bẩn chạm vào nước. Thói quen nhỏ này đưa vi sinh vào giếng mỗi ngày.
Rơi từ trên xuống. Lá cây, chim, chuột, côn trùng, ếch nhái rơi vào giếng không nắp, chết và phân huỷ dưới đáy, làm nước có mùi.
Từ ruộng vườn xung quanh. Ở vùng trồng rau, cây ăn quả thâm canh, phân đạm và thuốc thấm dần xuống tầng nông. Nitrat trong nước giếng đào thường cao ở những nơi này.
Giếng đào còn phổ biến ở đâu và rủi ro theo vùng
Tên tỉnh theo đơn vị sau sắp xếp năm 2025. Mô tả xu hướng chung để biết nên chú ý điều gì trước.
| Vùng | Đặc điểm đất và nước | Rủi ro nên chú ý |
|---|---|---|
| Trung du, miền núi phía Bắc (Phú Thọ, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Bắc Ninh phần Bắc Giang cũ) | Đất đồi, tầng nước nông theo mùa | Vi sinh từ chuồng trại; giếng cạn mùa khô; nước đục sau mưa |
| Làng quê đồng bằng sông Hồng | Đất thịt, nhiều giếng làng cũ | Vi sinh, nitrat; nhiều nơi nay chủ yếu dùng nước máy, giếng để tưới |
| Vùng cát ven biển miền Trung | Cát lọc kém, nước nông | Vi sinh từ hố xí gần giếng thấm nhanh; lợ cuối mùa khô |
| Tây Nguyên | Giếng đào sâu trong đất đỏ bazan | Cạn mùa khô; thuốc bảo vệ thực vật từ vườn; nguy cơ ngạt khí khi nạo vét |
| Vùng núi đá vôi | Ít giếng đào, nước đi theo khe nứt | Nước đổi chất lượng nhanh sau mưa |
| Đồng bằng sông Cửu Long | Ít giếng đào, chủ yếu nước sông, giếng khoan | Giếng nông ở vùng phèn có nước chua, sắt |
Cấu tạo một giếng đào giữ được sạch
Không cần làm lại giếng mới; phần lớn giếng cũ có thể được cải tạo dần theo những điểm dưới đây.
- Thành giếng kín ở phần trên: trát vữa mặt trong hoặc thả ống bê tông liền khối cho vài mét trên cùng, phần dưới có thể để nước thấm vào.
- Miệng giếng cao: thành miệng nhô lên khỏi mặt sân một khoảng đủ để nước mưa, nước rửa sân không tràn vào được.
- Nắp đậy: nắp gỗ, nắp tôn hoặc tấm bê tông có cửa nhỏ, luôn đóng khi không lấy nước.
- Sân giếng: láng xi măng quanh giếng, dốc ra ngoài, có rãnh dẫn nước thải đi xa; không tắm giặt sát miệng giếng.
- Lấy nước bằng bơm: bơm tay hoặc bơm điện thay cho gầu, để không phải mở giếng và không có dụng cụ bẩn chạm vào nước.
- Mái che hoặc cây trồng xa: hạn chế lá cây rơi vào, giữ giếng mát và sạch hơn.
Về khoảng cách, nguyên tắc chung là giếng càng xa hố xí, bể phốt, chuồng trại, hố rác càng tốt, và nên ở phía cao hơn. Ở đất cát, khoảng cách cần lớn hơn đất thịt vì cát lọc kém. Trạm y tế xã có thể cho biết khoảng cách khuyến cáo theo hướng dẫn vệ sinh hiện hành cho loại đất nơi bạn ở.
Khi nào cần thau giếng
Thau giếng là bơm cạn nước, vớt rác, nạo bùn đáy, cọ thành giếng rồi để nước mạch hồi lại. Nhiều gia đình nông thôn thau giếng mỗi năm một lần vào cuối mùa khô, khi nước giếng thấp nhất, việc nạo vét dễ nhất. Đây là thói quen tốt nên giữ.
Ngoài lịch thường kỳ, cần thau giếng ngay khi giếng bị nước lũ, nước mưa bẩn tràn vào, có động vật chết dưới giếng, nước đổi màu, có mùi hôi kéo dài, hoặc nhiều người trong nhà cùng bị đau bụng, tiêu chảy. Sau khi thau, khử trùng theo hướng dẫn của trạm y tế xã. Các bước chi tiết cho trường hợp sau lũ đã có trong bài riêng của chuyên mục này.
An toàn khi thau giếng sâu: không xuống giếng khi chưa thông gió kỹ, phải có dây an toàn và người đứng trên theo dõi. Ngay cả giếng đào ở đồng bằng, đáy giếng lâu không thau cũng có thể tích khí gây ngạt.
Kiểm nước giếng đào: chỉ tiêu nào trước
Với giếng đào, vi sinh là chỉ tiêu quan trọng nhất, cụ thể là coliform và E. coli, vì chúng cho biết nước có bị nhiễm từ phân người, phân gia súc hay không. Kết quả vi sinh dương tính nghĩa là nước không được uống khi chưa đun sôi, và nên tìm đường bẩn đang đi vào giếng để chặn lại.
Chỉ tiêu thứ hai là nitrat và nitrit, nhất là ở vùng trồng rau, cây ăn quả bón nhiều phân đạm, hoặc giếng gần chuồng trại. Nitrat cao đáng lo nhất với trẻ nhỏ dưới sáu tháng tuổi khi nước được dùng pha sữa, vì đun sôi không làm giảm nitrat mà còn cô đặc thêm. Các chỉ tiêu cơ bản khác gồm độ đục, độ chua, amoni, sắt; với giếng gần vườn phun thuốc nhiều, hỏi cơ quan y tế về việc kiểm thêm dư lượng thuốc.
Nên lấy mẫu vào hai thời điểm khác nhau trong năm, chẳng hạn cuối mùa khô và giữa mùa mưa, vì chất lượng giếng đào thay đổi mạnh theo mùa. Một lần kiểm đạt vào mùa khô chưa nói được giếng có ổn sau những trận mưa lớn hay không.
Giếng làng dùng chung: ai giữ, giữ thế nào
Ở nhiều làng quê, giếng làng là giếng chung của cả xóm, có khi gắn với đình, với lịch sử của làng. Giếng chung khó giữ sạch hơn giếng riêng vì nhiều người dùng, ai cũng nghĩ việc giữ giếng là của người khác. Những làng giữ được giếng trong lành thường có người hoặc tổ được giao trông coi rõ ràng, có quy ước chung về chỗ giặt giũ, chỗ tắm cho trâu bò, lịch thau giếng hằng năm.
Nếu xóm bạn còn dùng giếng chung cho ăn uống, có thể đề xuất với trưởng thôn vài việc cụ thể: lắp bơm tay để không ai thả gầu riêng xuống giếng, làm nắp và sân giếng, cấm giặt và rửa nông cụ sát miệng giếng, góp tiền xét nghiệm nước mỗi năm và dán kết quả ở nhà văn hoá thôn. Khi xã có nước máy, giếng làng có thể được giữ như một nguồn dự phòng và một di tích của làng, nhưng vẫn cần đậy nắp và trông coi.
Khi nào nên chuyển sang nguồn nước khác
Có những giếng đào khó cứu: giếng nằm ở chỗ trũng nhận nước mưa của cả xóm, giếng sát hố xí mà không thể di dời, giếng nhiều lần xét nghiệm vi sinh và nitrat đều cao dù đã cải tạo. Với những giếng như vậy, nên dùng giếng cho tưới cây, rửa chuồng, và chuyển nguồn nước ăn uống sang nước máy nếu đã có, hoặc giếng khoan đã được xét nghiệm, nước mưa hứng sạch.
Nếu trong nhà có người bị tiêu chảy, nôn, sốt lặp đi lặp lại, hoặc trẻ nhỏ có dấu hiệu bất thường như tím tái quanh môi, lừ đừ, khó thở, hãy đưa đi khám ngay và nói rõ gia đình dùng nước giếng đào. Bài viết không thay được chẩn đoán của bác sĩ. Việc chung của thôn cũng quan trọng: nhiều giếng đào sạch cạnh nhau cần cả xóm cùng giữ, từ cách làm nhà vệ sinh tới chỗ đổ rác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giếng đào dễ bẩn hơn giếng khoan?
Giếng đào lấy nước tầng nông sát mặt đất, miệng rộng và thường hở, nên nước bẩn từ mặt sân, hố xí, chuồng trại, ruộng bón phân chỉ cần thấm qua lớp đất mỏng là vào giếng. Giếng khoan lấy nước sâu hơn, qua ống kín nên ít chịu ảnh hưởng này.
Giếng đào nên cách hố xí bao xa?
Càng xa càng tốt, và giếng nên ở phía cao hơn hố xí. Ở đất cát cần khoảng cách lớn hơn đất thịt vì cát lọc kém. Trạm y tế xã có thể cho biết khoảng cách khuyến cáo theo hướng dẫn vệ sinh hiện hành phù hợp với loại đất nơi bạn ở.
Bao lâu nên thau giếng một lần?
Nhiều gia đình thau giếng mỗi năm một lần vào cuối mùa khô khi nước thấp. Ngoài ra cần thau ngay khi giếng bị nước lũ tràn vào, có động vật chết, nước đổi màu, có mùi hôi kéo dài hoặc nhiều người trong nhà cùng bị tiêu chảy.
Nước giếng đào có cần đun sôi không?
Cần. Giếng đào rất dễ nhiễm vi sinh, kể cả khi nước trông trong và mát. Đun sôi diệt được vi khuẩn, virus. Tuy vậy đun sôi không giảm được nitrat, nên vùng thâm canh rau màu cần xét nghiệm thêm trước khi dùng nước pha sữa cho trẻ nhỏ.
Nitrat trong nước giếng nguy hiểm thế nào?
Nitrat cao trong nước pha sữa là mối lo với trẻ dưới sáu tháng tuổi, có thể làm giảm khả năng mang oxy của máu. Đun sôi không giảm mà còn cô đặc nitrat. Giếng ở vùng bón nhiều phân đạm hay gần chuồng trại nên xét nghiệm nitrat.
Có nên lấp giếng đào cũ khi đã có nước máy không?
Không bắt buộc nếu giếng còn dùng để tưới và được đậy nắp chắc chắn. Giếng bỏ hoang, hở miệng nên được lấp đúng cách hoặc che kín, vì đó là nguy cơ rơi ngã cho trẻ con và là đường dẫn chất bẩn xuống tầng nước ngầm chung.