Sau bão lũ, nên dọn theo thứ tự: kiểm tra an toàn điện và nhà cửa trước, rồi xử lý xác động vật chết, bỏ thực phẩm đã ngập nước, xúc bùn và rác ra khỏi nhà, cuối cùng mới rửa tường, sàn và làm khô đồ đạc để chặn nấm mốc. Trong suốt quá trình, giữ nước uống và thức ăn tách biệt với nước lũ, mang ủng găng tay, và để ý những dấu hiệu bệnh cần đi khám.
Nước lũ không chỉ là nước mưa. Nó cuốn theo nước thải từ cống, hố xí, chuồng trại, thuốc bảo vệ thực vật trong kho, xăng dầu, rác. Khi nước rút, tất cả lắng lại trong lớp bùn trong nhà, ngoài sân. Đây là lúc nguy cơ ô nhiễm và bệnh tật cao nhất, trong khi cả nhà đều mệt mỏi và muốn dọn cho nhanh.
Trước khi bước vào nhà: an toàn là việc đầu tiên
Nhiều tai nạn sau lũ xảy ra trong lúc dọn dẹp chứ không phải lúc nước lên. Trước khi vào nhà:
- Ngắt cầu dao điện tổng từ chỗ khô ráo nếu chưa ngắt; không chạm vào ổ cắm, thiết bị điện còn ướt. Chỉ đóng điện lại khi thợ điện hoặc người có chuyên môn kiểm tra xong.
- Quan sát tường, mái, cột có nứt, nghiêng, sụt lún không; nhà đất, nhà cũ ngâm nước lâu dễ sập.
- Khoá van bình ga, ngửi xem có mùi ga rò không; có mùi thì mở cửa, không bật lửa, không bật công tắc.
- Cẩn thận rắn, rết, chuột, côn trùng trú trong nhà, trong đống đồ đạc; dùng gậy khều trước khi thò tay.
- Mang ủng cao su, găng tay dày, quần áo dài; nước và bùn có thể chứa mảnh kính, đinh, vật sắc.
- Không dùng máy phát điện, bếp than, bếp củi trong nhà kín hay gara để sưởi, sấy; khí CO không màu không mùi có thể gây ngộ độc chết người.
Trẻ em không nên tham gia dọn dẹp bùn đất trong những ngày đầu, cũng không chơi trong nước còn đọng. Người già, người có bệnh mạn tính nên ở chỗ khô ráo trong lúc những người khoẻ dọn.
Xác động vật chết: xử lý sớm và đúng cách
Gia súc, gia cầm, chó mèo, chuột chết trôi vào sân, mắc vào hàng rào là cảnh thường gặp sau lũ. Xác động vật phân huỷ nhanh trong thời tiết ẩm, tạo mùi hôi, thu hút ruồi nhặng và có thể làm ô nhiễm nguồn nước. Đây là việc nên làm ngay sau khi bảo đảm an toàn.
Nguyên tắc chung là không dùng tay trần, đeo găng và khẩu trang, cho xác vào bao kín. Với số lượng nhỏ, nhiều địa phương hướng dẫn chôn ở nơi cao, xa giếng nước và nguồn nước, rắc vôi bột lên trước khi lấp đất. Với gia súc lớn hoặc số lượng nhiều, cần báo cho chính quyền xã và cán bộ thú y để được hướng dẫn và hỗ trợ xử lý tập trung. Không vứt xác xuống sông, kênh, vì nó sẽ trôi tới khu dân cư khác.
Gia súc chết do lũ không được làm thịt để ăn hay bán, vì không rõ nguyên nhân chết và tình trạng nhiễm bẩn. Sau khi xử lý, rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch, khử trùng dụng cụ đã dùng.
Thực phẩm, nước uống và đồ dùng nhà bếp
Thực phẩm đã ngập nước lũ thì bỏ. Gạo, bột, đồ khô trong bao, rau củ, thịt cá, đồ đông lạnh đã chạm nước lũ hoặc tủ lạnh mất điện lâu ngày đều không nên dùng. Đồ hộp kín còn nguyên, không phồng, không móp có thể giữ lại sau khi rửa sạch và khử trùng vỏ hộp, nhưng nếu nghi ngờ thì bỏ.
Nước uống phải từ nguồn chắc chắn sạch. Ưu tiên nước đóng chai, nước được cấp phát, hoặc nước đã được xử lý theo hướng dẫn của trạm y tế. Giếng bị ngập cần được làm sạch và khử trùng trước khi dùng lại; chuyện này có hướng dẫn riêng, đừng vội dùng khi nước giếng mới trong lại.
Bát đĩa, xoong nồi phải rửa và khử trùng. Rửa bằng xà phòng và nước sạch, sau đó tráng nước sôi hoặc ngâm dung dịch khử trùng theo hướng dẫn. Thớt gỗ, đồ gỗ, đồ nhựa có vết nứt ngấm nước lũ thì nên bỏ.
Tay luôn sạch trước khi ăn. Sau mỗi buổi dọn dẹp, rửa tay kỹ bằng xà phòng trước khi ăn uống, chăm trẻ. Đây là việc đơn giản nhưng giảm đáng kể nguy cơ bệnh đường ruột sau lũ.
Bùn, rác và hoá chất trôi theo lũ
Bùn lũ để lại trong nhà có thể dày vài phân tới vài tấc. Xúc bùn khi còn ướt dễ hơn khi đã khô cứng, nhưng bùn ướt cũng chứa nhiều vi sinh vật nhất, nên đeo ủng, găng, khẩu trang. Gom bùn ra điểm tập kết do xã, thôn chỉ định; không đổ xuống cống làm tắc, không đổ ra sông. Rác cồng kềnh, đồ đạc hư hỏng để riêng để đội thu gom xử lý.
Nước lũ có thể làm vỡ, đổ kho chứa thuốc bảo vệ thực vật, can xăng dầu, sơn, phân bón. Nếu thấy vết dầu loang, mùi hoá chất nồng, can bình lạ trôi vào sân, không tự mở ra xem, không đốt, không đổ ra đất. Để riêng chỗ khô, xa tầm tay trẻ em và báo cho chính quyền xã. Ruộng vườn ngập lâu cạnh kho hoá chất, khu công nghiệp cũng nên chờ hướng dẫn của ngành nông nghiệp trước khi thu hoạch rau ăn.
Hố xí, bể phốt bị ngập có thể tràn chất thải ra xung quanh. Khu vực này cần được rắc vôi, khử trùng theo hướng dẫn của trạm y tế xã; bể phốt bị tràn nên được hút và kiểm tra trước khi dùng lại bình thường.
Rửa nhà và chặn nấm mốc
Sau khi bùn đã ra hết, rửa sàn và tường bằng nước sạch và chất tẩy rửa, từ trên xuống dưới. Có thể dùng thêm dung dịch khử khuẩn theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của trạm y tế. Không trộn các loại chất tẩy với nhau, nhất là chất tẩy có clo với chất có amoniac, vì sinh khí độc. Mở cửa cho thoáng trong khi làm.
Nấm mốc có thể mọc chỉ sau một hai ngày trên tường, đồ gỗ, nệm, thảm đã ngâm nước. Nệm, gối, thảm, đồ bọc vải ngâm nước lũ thường khó làm sạch hoàn toàn, nên cân nhắc bỏ. Đồ gỗ lau sạch, kê cao, làm khô nơi thoáng. Mở hết cửa khi trời khô, dùng quạt để thông gió; tường vữa có thể cần nhiều tuần mới khô hẳn, đừng sơn lại quá sớm.
Giấy tờ quan trọng bị ướt có thể kẹp giữa các lớp giấy thấm, để khô tự nhiên trong bóng râm; giấy tờ hư hỏng nặng thì hỏi cơ quan cấp về thủ tục cấp lại.
Bệnh hay gặp sau lũ và khi nào cần đi khám
Sau lũ, các bệnh thường được ngành y tế nhắc đến gồm tiêu chảy và bệnh đường ruột do nước, thức ăn nhiễm bẩn; bệnh ngoài da và nấm kẽ chân do ngâm nước lâu; đau mắt đỏ; sốt xuất huyết do muỗi sinh sôi trong nước đọng; và một số bệnh lây qua nước nhiễm nước tiểu chuột. Việc của gia đình là phòng: nước sạch, ăn chín uống sôi, rửa chân tay sạch và lau khô sau khi lội nước, đậy kín dụng cụ chứa nước, dọn vật chứa nước đọng quanh nhà.
Nên đi khám khi có sốt cao, tiêu chảy nhiều lần trong ngày, nôn ói không uống được, đi ngoài phân có máu, vết thương sưng đỏ đau tăng dần, đau cơ bắp chân nhiều kèm sốt, vàng mắt, hoặc trẻ nhỏ li bì, khóc không ra nước mắt. Vết thương do đinh, vật sắc khi dọn dẹp cần được rửa sạch và hỏi nhân viên y tế về việc tiêm phòng. Bài này không thay lời khuyên y tế; khi nghi ngờ, liên hệ trạm y tế xã, nơi thường được tăng cường nhân lực sau thiên tai.
Làm việc cùng chính quyền và hàng xóm
Sau bão lũ, chính quyền xã, trạm y tế thường tổ chức phun khử trùng, phát vôi bột, hoá chất khử khuẩn, thu gom rác và xác động vật tập trung. Nắm thông tin qua loa xã, nhóm tin nhắn thôn, và báo cho xã những điểm có xác động vật lớn, hoá chất tràn, bể phốt vỡ mà gia đình không tự xử lý được.
Dọn dẹp theo tổ, theo xóm nhanh và an toàn hơn từng nhà riêng lẻ. Những nhà có người già neo đơn, người khuyết tật cần được hàng xóm hỗ trợ trước. Ghi lại thiệt hại bằng ảnh trước khi dọn giúp việc khai báo, nhận hỗ trợ, làm thủ tục bảo hiểm nếu có. Nếu thiệt hại liên quan tới sự cố của công trình, nhà máy lân cận và cần biết quyền đòi bồi thường, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.
Chuẩn bị từ trước mùa bão để dọn dẹp nhẹ hơn
Ở miền Trung, mùa mưa bão thường từ khoảng tháng 9 tới tháng 12; miền Bắc có bão từ giữa hè; Nam Bộ ít bão hơn nhưng có triều cường và mưa lớn. Một số việc làm trước mùa giúp giảm hẳn khối lượng dọn dẹp và nguy cơ ô nhiễm sau lũ.
Kê cao gạo, đồ khô, thuốc men, giấy tờ lên kệ hoặc gác; cho vào thùng nhựa có nắp kín. Thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, xăng dầu, sơn trong nhà nên để trên cao, trong thùng đậy kín, buộc chặt để không bị nước cuốn trôi. Chuồng trại gần nhà nên có phương án di chuyển gia súc tới chỗ cao khi có cảnh báo lũ.
Chuẩn bị sẵn một túi gồm ủng, găng tay, khẩu trang, xà phòng, đèn pin, nước sạch đóng chai, vôi bột, bao đựng rác dày. Chụp ảnh nhà cửa và tài sản trước mùa bão để có căn cứ so sánh khi cần khai báo thiệt hại. Những việc này mất một buổi chiều nhưng tiết kiệm nhiều ngày vất vả sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Sau khi nước lũ rút nên dọn gì trước?
An toàn điện, ga và kết cấu nhà là việc đầu tiên. Sau đó xử lý xác động vật, bỏ thực phẩm đã ngập, xúc bùn và rác ra ngoài, rồi mới rửa tường sàn, làm khô đồ đạc để ngăn nấm mốc.
Xác gia súc chết trong lũ xử lý thế nào?
Không dùng tay trần, cho vào bao kín. Số lượng nhỏ có thể chôn ở nơi cao, xa nguồn nước, rắc vôi bột trước khi lấp theo hướng dẫn địa phương. Gia súc lớn hoặc nhiều con thì báo xã và cán bộ thú y. Không vứt xuống sông và không làm thịt.
Thực phẩm bị ngập nước lũ có dùng lại được không?
Không nên. Gạo, đồ khô, rau củ, thịt cá đã chạm nước lũ đều nên bỏ. Đồ hộp kín còn nguyên vẹn, không phồng móp có thể giữ lại sau khi rửa và khử trùng vỏ, nếu nghi ngờ thì bỏ.
Có nên dùng máy phát điện trong nhà khi mất điện sau bão không?
Không. Máy phát điện, bếp than, bếp củi trong nhà kín hay gara sinh khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc chết người. Đặt máy phát ngoài trời, xa cửa sổ và cửa ra vào.
Những bệnh nào hay gặp sau lũ?
Thường gặp là tiêu chảy, bệnh ngoài da và nấm kẽ chân, đau mắt đỏ, sốt xuất huyết và một số bệnh lây qua nước nhiễm nước tiểu chuột. Sốt cao, tiêu chảy nhiều, vết thương sưng đỏ hay trẻ li bì thì cần đi khám ngay.
Nệm và thảm ngâm nước lũ có giữ lại được không?
Thường rất khó làm sạch hoàn toàn vì nước lũ chứa vi sinh và bùn thấm sâu, lại dễ mốc. Nên cân nhắc bỏ, đặc biệt nệm và gối của trẻ nhỏ, người có bệnh hô hấp hoặc dị ứng.