Vào rằm tháng Bảy và dịp Tết Nguyên đán, chỉ số bụi ở nhiều thành phố thường tăng rõ trong một tới vài ngày, do đốt vàng mã ngoài trời, nhang khói trong nhà kín, pháo hoa đêm giao thừa và giao thông dồn ứ những ngày cận Tết. Đây là đợt ô nhiễm biết trước ngày, nên dễ chuẩn bị nhất: chọn chỗ hoá vàng thoáng và xa cửa sổ, giữ phòng ngủ kín, cho người nhạy cảm tránh giờ khói dày.
Bài này không bàn chuyện nên hay không nên giữ phong tục. Thờ cúng tổ tiên là nét văn hoá lâu đời của người Việt, và cách mỗi nhà làm là quyền của mỗi nhà. Điều có thể bàn là làm sao để khói không tích lại trong không gian sống, không bay thẳng vào phòng ngủ của trẻ, không gây cháy, và không làm khó hàng xóm có người đang bệnh.
Những nguồn khói dồn vào vài ngày lễ
Đốt vàng mã ngoài trời. Giấy in màu, giấy tráng kim, đồ mã bằng nhựa và hồ dán khi cháy tạo khói, tro bay và mùi hắc. Một nhà đốt không đáng kể, nhưng cả khu phố đốt cùng một buổi chiều, trên vỉa hè, trong ngõ hẹp, thì khói đọng lại giữa hai dãy nhà.
Nhang khói trong nhà kín. Ngày rằm, mùng một, ngày Tết, nhiều nhà thắp nhang liên tục trên bàn thờ trong phòng đóng kín cửa vì máy lạnh hoặc trời rét. Khói nhang là bụi mịn trong nhà, người ngồi gần lâu, nhất là trẻ nhỏ chơi quanh phòng khách, hít vào nhiều hơn người ngoài đường.
Pháo hoa đêm giao thừa. Pháo hoa tầm cao do chính quyền tổ chức kéo dài ít phút nhưng thả ra bụi kim loại và khói ở tầng thấp, nếu đêm đó lặng gió thì khói lưu lại tới sáng. Đứng xem ngay dưới điểm bắn là chỗ khói dày nhất.
Giao thông và dọn nhà cận Tết. Những tuần trước Tết, xe đi lại nhiều, đường kẹt, công trình chạy nước rút. Nhiều nhà dọn kho, đốt rác, đốt lá cuối năm. Tất cả cộng lại đúng giữa mùa khô lạnh ở miền Bắc, khi không khí vốn đã khó thoát.
Lịch các ngày cần để ý
Thời điểm nào khói thường dày nhất, để biết lúc nào đóng cửa, lúc nào cho người nhạy cảm tránh ra ngoài:
| Dịp | Khung giờ thường dày khói | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mùng 1 và rằm tháng Bảy âm lịch | Chiều tối các ngày quanh rằm | Nhiều nhà, cơ quan, cửa hàng cúng và hoá vàng trong cùng mấy ngày |
| 23 tháng Chạp (ông Công ông Táo) | Buổi trưa tới chiều | Đốt vàng mã, thả cá; đúng giữa mùa khô lạnh |
| Những ngày cận Tết | Giờ tan tầm, cuối tuần | Giao thông dồn ứ, dọn nhà, đốt rác |
| Đêm giao thừa | Quanh giờ bắn pháo hoa và hoá vàng sau cúng | Khói đọng tới sáng nếu lặng gió |
| Mùng 1 tới mùng 3 Tết | Trong nhà, phòng khách có bàn thờ | Nhang thắp liên tục, cửa đóng |
| Rằm tháng Giêng | Chiều tối | Nhiều nơi cúng lớn, đốt vàng mã tập trung |
Ngày âm lịch đổi so với dương lịch mỗi năm, nên nên ghi những mốc này vào lịch điện thoại theo ngày dương của năm đó, kèm lời nhắc từ hôm trước để kịp chuẩn bị.
Hoá vàng ít khói và an toàn hơn
Những việc đơn giản giảm khói, giảm nguy cơ cháy mà không đổi ý nghĩa của lễ cúng:
- Chọn chỗ hoá vàng thoáng gió, xa cửa sổ phòng ngủ, xa dây điện, mái tôn, cây khô. Không đốt trong nhà, trong gara, trên ban công kín.
- Dùng chậu hoặc lò kim loại có đáy, đặt trên nền gạch, không đốt trực tiếp trên vỉa hè nhựa đường hay cạnh xe máy.
- Đốt ít một, đốt hết rồi mới cho thêm, để giấy cháy hết thay vì âm ỉ ra khói trắng.
- Có sẵn xô nước hoặc bình chữa cháy nhỏ; trẻ em đứng xa, không cho trẻ tự đốt.
- Chờ tro nguội hẳn mới dọn, gom tro vào túi kín, không đổ xuống cống.
- Nhiều gia đình đã chọn giảm bớt lượng vàng mã hoặc gộp đốt chung ở điểm do tổ dân phố, chùa, khu chung cư bố trí. Đó là lựa chọn của mỗi nhà, nhưng đáng cân nhắc nếu sống trong ngõ hẹp.
Ở chung cư, nhiều ban quản lý đã có điểm hoá vàng tập trung dưới sân, có người trực. Không nên đốt trên hành lang, ban công, trong hộp kỹ thuật vì vừa dễ cháy vừa đẩy khói vào căn hộ khác.
Nhang khói trong nhà: giữ bàn thờ mà vẫn thoáng khí
Không khí trong nhà dịp Tết nhiều khi còn kém hơn ngoài đường, vì cửa đóng kín, nhang thắp liên tục và cả nhà ngồi quây quần trong phòng khách cạnh bàn thờ. Vài điều chỉnh nhỏ giúp giảm khói mà không ảnh hưởng việc thờ cúng.
Thắp nhang vào giờ cúng thay vì để cháy liên tục cả ngày; mở một cánh cửa sổ hoặc cửa thông gió khi thắp, đóng lại khi nhang tàn. Bàn thờ không nên đặt sát giường trẻ hay chỗ ông bà nằm nghỉ. Nhang có nhiều loại, loại cháy nhiều khói và mùi hắc thường do phụ gia, tẩm màu; chọn loại ít khói hơn là lựa chọn nhiều gia đình đã làm. Nếu có máy lọc không khí, đặt ở phòng sinh hoạt chung nhưng không chĩa thẳng vào bàn thờ để tránh làm tàn bay.
Bếp ngày Tết cũng đỏ lửa nhiều hơn: nấu bánh chưng bằng củi, chiên rán, nướng. Nấu bánh chưng bằng bếp củi nên làm ngoài sân, cuối hướng gió; trong nhà bếp ga thì bật hút mùi, mở cửa sổ bếp. Những việc này nhỏ nhưng cộng lại trong cả tuần Tết là khác biệt lớn với người đang có bệnh hô hấp.
Người cần được bảo vệ nhiều nhất trong những ngày này
Người hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn, bệnh tim, trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai và người già yếu là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất bởi khói vàng mã, khói nhang và khói pháo. Với họ, hợp lý nhất là ở trong phòng kín, sạch bụi trong những giờ khói dày, không đứng xem pháo hoa ngay dưới điểm bắn, không ngồi cạnh chậu hoá vàng.
Người đang dùng thuốc theo đơn cho bệnh hô hấp hay tim mạch nên kiểm tra trước kỳ nghỉ là còn đủ thuốc cho những ngày nhà thuốc, phòng khám nghỉ Tết. Nên hỏi bác sĩ điều trị xem cần làm gì khi triệu chứng nặng lên, và ghi sẵn địa chỉ cơ sở y tế trực Tết gần nhà. Dấu hiệu cần đi cấp cứu như khó thở dữ dội, nói không thành câu, môi tím, đau ngực thì không chờ hết Tết.
Với trẻ nhỏ, khói vàng mã còn đi kèm nguy cơ bỏng. Trẻ hay tò mò, thích cầm que khều lửa; người lớn nên giữ trẻ ở trong nhà khi hoá vàng.
Đọc chỉ số những ngày lễ cho đúng
Những ngày lễ, nhiều người chụp màn hình ứng dụng thấy chỉ số vọt lên đỏ, tím rồi chia sẻ khắp nơi. Cần nhớ rằng chỉ số theo giờ có thể tăng vọt trong vài giờ quanh nơi đốt tập trung rồi giảm nhanh khi có gió; con số trung bình ngày mới phản ánh mức phơi nhiễm cả ngày. Cảm biến đặt sát một điểm hoá vàng sẽ cho con số rất khác trạm quan trắc chuẩn đặt ở nơi thoáng.
Cách dùng hợp lý là xem số theo giờ để quyết định giờ nào đóng cửa, giờ nào ra ngoài, và xem số trung bình từ nguồn chính thức để biết tình hình chung. Đừng hoảng vì một con số đỏ thoáng qua, nhưng cũng đừng coi nhẹ khi chỉ số cao kéo dài sang ngày hôm sau, nhất là những năm Tết rơi vào đợt rét lặng gió.
Một mẹo nhỏ cho người hay đi chúc Tết: kiểm số đo trước khi lên lịch, dồn các cuộc thăm nhà người bệnh, người già vào những ngày có gió, không khí sạch hơn. Nếu nhà mình có người đang điều trị bệnh phổi, có thể nhắn trước với khách đến chơi là nhà không thắp nhang liên tục, không hút thuốc trong phòng; phần lớn mọi người sẽ hiểu và thông cảm.
Gợi ý cho tổ dân phố, ban quản lý và cửa hàng
Phần lớn khói ngày lễ không đến từ một nhà mà từ cả dãy phố đốt cùng lúc. Vì vậy những thay đổi hiệu quả nhất thường ở cấp tổ dân phố, toà chung cư, khu chợ. Một số nơi đã bố trí lò hoá vàng tập trung có ống khói cao, đặt ở góc thoáng gió, có người trông và bình chữa cháy; người dân mang lễ ra đó thay vì đốt trước cửa. Cách này vừa giảm khói trong ngõ, vừa giảm nguy cơ cháy nhà.
Cửa hàng, công ty thường cúng rằm và mùng một trước cửa, trên vỉa hè, đúng giờ đông người qua lại. Chọn giờ cúng sớm hơn hoặc muộn hơn giờ tan tầm, đốt trong lò kim loại có nắp chắn tro, dọn tro ngay khi nguội là những việc nhỏ nhưng giúp người đi đường đỡ phải chạy xuyên qua khói.
Trường mầm non, nhà trẻ nằm trong khu dân cư nên được báo trước các ngày lễ lớn để chủ động đóng cửa lớp, cho trẻ chơi trong nhà vào buổi chiều. Tổ dân phố có thể nhắc trên nhóm tin nhắn chung trước rằm tháng Bảy, trước 23 tháng Chạp: đốt ở đâu, giờ nào, nhà nào có người bệnh cần tránh khói. Lời nhắc chung kiểu này dễ nghe hơn lời phàn nàn riêng giữa hai nhà hàng xóm.
Những tranh chấp kéo dài vì khói đốt sát nhà, nếu đã nói chuyện và phản ánh với tổ dân phố mà không được, có thể đưa lên chính quyền xã. Khi cần biết rõ quyền và nghĩa vụ của các bên theo quy định hiện hành, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không khí dịp rằm tháng Bảy lại xấu đi?
Trong vài ngày quanh rằm, rất nhiều gia đình, cửa hàng, cơ quan cúng và hoá vàng cùng lúc, nhất là vào chiều tối. Khói và tro từ giấy, đồ mã tích lại trong ngõ hẹp, phố đông khi gió yếu, làm chỉ số bụi tăng trong thời gian ngắn.
Đốt vàng mã ở ban công chung cư có được không?
Không nên, vì dễ gây cháy và đẩy khói vào căn hộ khác. Nhiều ban quản lý chung cư đã bố trí điểm hoá vàng tập trung dưới sân có người trực; nên hỏi ban quản lý và làm theo quy định của toà nhà.
Khói nhang trong nhà có đáng lo không?
Khói nhang là bụi mịn trong không gian kín. Thắp đúng giờ cúng, mở cửa thông gió khi thắp, đặt bàn thờ xa chỗ ngủ của trẻ và người già giúp giảm đáng kể lượng khói mà mọi người trong nhà hít vào.
Có nên cho trẻ nhỏ đi xem pháo hoa giao thừa không?
Có thể đi nếu trẻ khoẻ, nhưng nên đứng xa điểm bắn, ở nơi thoáng gió, và về sớm khi khói đọng. Trẻ có bệnh hen hay đang ho thì nên xem trong nhà hoặc ở chỗ xa hơn.
Người bệnh hen nên chuẩn bị gì trước Tết?
Kiểm tra đủ thuốc theo đơn cho cả kỳ nghỉ, hỏi bác sĩ cách xử lý khi triệu chứng nặng lên, ghi sẵn cơ sở y tế trực Tết gần nhà và tránh ngồi gần chỗ hoá vàng, bàn thờ đang thắp nhang.
Chỉ số AQI tăng vọt đêm giao thừa có nghĩa là cả ngày đều xấu?
Không hẳn. Chỉ số theo giờ có thể tăng mạnh trong vài giờ rồi giảm khi có gió. Xem số trung bình ngày từ nguồn chính thức để biết mức phơi nhiễm chung, và dùng số theo giờ để chọn giờ đóng cửa, giờ ra ngoài.