ONhiem.comÔ Nhiễm
Nước sinh hoạt theo vùng

Nước ngầm đồng bằng sông Hồng nhiễm asen, amoni: vùng nào hay gặp và cần làm gì

Vì sao giếng khoan ở đồng bằng sông Hồng hay có asen và amoni, vùng nào được các khảo sát nhắc nhiều, cách biết nước nhà mình và những việc nên làm trước.

Rural courtyard in the Red River delta with a hand pump well beside a brick water tank stained orange, banana trees and a tiled roof, soft morning light, eye-level wide shot

Nước ngầm tầng nông ở nhiều nơi thuộc đồng bằng sông Hồng có nguy cơ chứa asen (thạch tín) và amoni vượt mức cho phép, nhất là dải ven sông Hồng, sông Đáy ở phía nam Hà Nội, vùng Hà Nam cũ nay thuộc Ninh Bình và một phần Hưng Yên. Hai chất này không màu, gần như không mùi, nên giếng trông trong vẫn có thể có vấn đề. Việc nên làm trước là biết nước nhà mình qua xét nghiệm hoặc kết quả khảo sát của địa phương, rồi ưu tiên nước máy hay nguồn đã kiểm cho ăn uống.

Bài này nói theo góc vùng: vì sao lòng đất đồng bằng sinh ra hai chất này, khu vực nào được các khảo sát nhắc tới nhiều, cùng một xã vì sao giếng nhà này khác giếng nhà kia, tra thông tin ở đâu và chuỗi việc một hộ gia đình nên làm. Bài không đưa nồng độ cụ thể vì nước ngầm thay đổi theo từng giếng; con số đúng cho nhà bạn chỉ có trong phiếu xét nghiệm.

Vì sao lòng đất đồng bằng sông Hồng sinh ra asen và amoni

Đồng bằng sông Hồng là vùng đất trẻ, được bồi bằng phù sa trong vài nghìn năm gần đây. Xen giữa các lớp cát, sét là những lớp bùn và than bùn giàu xác thực vật. Khi chất hữu cơ này phân huỷ trong lòng đất, nơi gần như không có oxy, nó tạo ra môi trường gọi là môi trường khử. Trong môi trường đó, lớp gỉ sắt bọc quanh hạt cát và hạt sét bị hoà tan, và asen vốn bám trên lớp gỉ ấy được nhả vào nước ngầm.

Amoni đi theo một đường khác nhưng cùng gốc. Chất hữu cơ chôn vùi chứa đạm, khi phân huỷ yếm khí thì đạm chuyển thành amoni và ở lại trong tầng nước. Thêm vào đó, nước thải sinh hoạt, phân chuồng, phân bón ở bề mặt có thể thấm xuống những tầng nông qua vết nứt, qua giếng khoan làm không kín. Vì vậy amoni vừa có nguồn tự nhiên, vừa có nguồn do con người.

Hai chất thường đi cùng sắt và mangan. Nhiều gia đình thấy nước giếng có mùi tanh, để lâu chuyển vàng, bể chứa có cặn màu gạch, và chỉ nghĩ tới sắt. Thật ra cặn sắt chỉ là dấu hiệu dễ thấy nhất của cùng một điều kiện địa chất; nó không cho biết có asen hay không, và nước không có cặn sắt cũng chưa chắc sạch asen.

Bơm hút nhiều năm làm vấn đề thay đổi theo thời gian. Khi một vùng khai thác mạnh, mực nước ngầm hạ xuống, dòng chảy dưới đất đổi hướng và kéo nước từ những lớp bùn giàu asen sang những lớp trước đây sạch. Một số nghiên cứu ở ven Hà Nội đã ghi nhận hiện tượng này. Do đó kết quả xét nghiệm của mười năm trước không đủ để yên tâm cho hôm nay.

Những khu vực được nhắc nhiều trong các khảo sát

Tên khu vực dưới đây theo đơn vị hành chính sau sắp xếp năm 2025, tên cũ để trong ngoặc cho dễ đối chiếu với tài liệu trước đó. Bảng mô tả xu hướng được nêu trong nhiều khảo sát và báo cáo, không phải kết luận cho từng giếng.

Khu vựcVấn đề hay được nêuGhi chú cho người dân
Phía nam và tây nam Hà Nội, dải ven sông Hồng, sông Đáy, sông NhuệAsen và amoni ở giếng khoan tầng nôngPhần lớn nội đô đã dùng nước máy; vùng ven và ngoại thành còn nhiều giếng
Ninh Bình mới (vùng Hà Nam cũ ven sông Hồng, sông Đáy)Asen ở nhiều xã từng dùng giếng khoanNhiều xã đã có nước máy; hộ còn giếng nên kiểm lại
Ninh Bình mới (vùng Nam Định cũ)Asen ở một số nơi, mặn ở tầng nông vùng ven biểnVùng ven biển cần để ý cả độ mặn
Hưng Yên mới (gồm Thái Bình cũ)Asen, amoni ở một số xã; mặn ở dải ven biển phía Thái Bình cũKết quả rất khác nhau giữa các thôn
Hải Phòng mới (gồm Hải Dương cũ)Sắt, mangan, amoni ở một số vùng; mặn ở vùng ven biểnVùng đô thị chủ yếu dùng nước máy
Bắc Ninh mới (gồm Bắc Giang cũ) phía đồng bằngSắt, mangan; amoni ở nơi gần nguồn thảiVùng trung du phía Bắc Giang cũ ít gặp hơn

Nếu xã của bạn không có trong bảng, điều đó không có nghĩa là an toàn. Các khảo sát chỉ phủ được một phần số giếng, và đặc điểm địa chất thay đổi trên quãng ngắn. Ngược lại, sống trong vùng được nhắc nhiều cũng không có nghĩa giếng nhà bạn chắc chắn nhiễm.

Cùng một thôn, vì sao giếng nhà này khác giếng nhà kia

Đây là điều làm nhiều người bối rối nhất. Hai nhà cách nhau vài chục mét, một nhà xét nghiệm ra asen cao, nhà kia đạt. Nguyên nhân nằm ở độ sâu và tầng chứa nước. Giếng khoan đến tầng cát trẻ ngay dưới lớp bùn thường dễ gặp asen hơn; giếng xuyên sâu tới tầng cát sỏi cổ hơn, đã bị oxy hoá từ lâu, nhiều khi sạch hơn hẳn. Một lớp sét mỏng nằm lệch vài mét cũng đủ làm khác biệt.

Cách làm giếng cũng quan trọng. Ống vách không kín, không trám xi măng phần trên, sân giếng nứt làm nước bề mặt chảy thẳng xuống, mang theo amoni và vi sinh. Giếng bỏ lâu rồi dùng lại, hoặc giếng của nhà bên đã hỏng mà không lấp, có thể trở thành đường dẫn bẩn xuống tầng nước chung.

Vì thế, câu hỏi "vùng mình có asen không" chỉ trả lời được một nửa. Câu hỏi đúng hơn là "giếng này, ở độ sâu này, hôm nay ra sao". Ghi lại độ sâu giếng, năm khoan, đơn vị khoan nếu còn nhớ; những thông tin đó giúp người đọc kết quả hiểu đúng hơn.

Tra thông tin về nguồn nước nơi mình ở

Trước khi tốn công xét nghiệm, hãy gom những gì địa phương đã biết. Nhiều nơi đã được khảo sát và có kết quả mà người dân ít khi hỏi tới.

  • Trạm y tế xã, phường: hỏi xem xã từng có đợt khảo sát asen, amoni nào chưa, kết quả chung ra sao, có khuyến cáo nào cho thôn của bạn.
  • Trung tâm Kiểm soát bệnh tật của tỉnh, thành: đơn vị này thường giám sát chất lượng nước ăn uống và có phòng xét nghiệm, có thể hướng dẫn cách lấy mẫu.
  • Đơn vị cấp nước nông thôn của tỉnh: nếu xã đã hoặc sắp có nước máy, hỏi kế hoạch đấu nối và chất lượng nước họ công bố.
  • Cổng thông tin của Sở phụ trách môi trường: tìm kết quả quan trắc nước dưới đất, thường ghi theo điểm quan trắc và tầng chứa nước.
  • Hàng xóm đã xét nghiệm: nhờ xem phiếu kết quả kèm độ sâu giếng của họ; đây là gợi ý tốt, dù không thay được kết quả của chính giếng nhà bạn.

Khi gửi mẫu, nên xét nghiệm ít nhất asen, amoni, sắt, mangan, nitrit, nitrat và vi sinh, ở phòng thí nghiệm có năng lực được công nhận. Cách lấy mẫu, đựng mẫu và gửi đi đã có nhiều hướng dẫn riêng; ở đây chỉ nhắc rằng mẫu lấy sai sẽ cho kết quả sai, nên làm theo đúng hướng dẫn của nơi nhận mẫu.

Nước máy về tới xã: lối ra căn bản của vùng

Cách giải quyết bền vững nhất cho vùng nước ngầm nhiễm asen không phải là mỗi nhà một bộ lọc, mà là đưa nước máy đã xử lý tập trung về tận ngõ. Ở Hà Nội, các nhà máy lấy nước mặt sông Đà, sông Đuống đã giúp giảm phụ thuộc vào giếng khoan cho nhiều khu vực. Ở các tỉnh, chương trình nước sạch nông thôn đã kéo đường ống tới nhiều xã từng dùng giếng.

Nếu xã của bạn đã có đường ống mà gia đình vẫn dùng giếng vì thói quen, vì sợ tốn, hãy cân nhắc lại cho phần nước ăn uống và nấu nướng. Có thể giữ giếng cho tưới cây, rửa sân, giặt giũ, và dùng nước máy cho bếp. Cách chia nguồn này giảm phần lớn phơi nhiễm mà không bắt bỏ hẳn giếng.

Nếu xã chưa có nước máy, hãy hỏi kế hoạch qua trưởng thôn hoặc trong các buổi tiếp xúc cử tri. Một thôn nhiều hộ cùng đề nghị, kèm thông tin về kết quả xét nghiệm, thường được lắng nghe hơn những ý kiến lẻ tẻ.

Xử lý tại nhà: chỉ là giải pháp tạm

Ở những nơi chưa có nước máy, nhiều gia đình dùng bể lọc cát hoặc thiết bị lọc. Bể lọc cát giúp giảm sắt, và vì asen bám theo cặn sắt nên cũng giảm được một phần asen, nhưng mức giảm phụ thuộc vào tỷ lệ sắt và asen trong nước, không phải giếng nào cũng đủ. Amoni khó xử lý hơn nhiều bằng bể lọc thông thường. Chi tiết cấu tạo bể, chọn thiết bị và kiểm tra hiệu quả là đề tài riêng; điều cốt lõi ở đây là sau khi lọc vẫn cần xét nghiệm lại nước đầu ra, chứ không coi việc lắp thiết bị là xong.

Đun sôi không loại được asen, cũng không loại được amoni. Đun lâu còn làm nước bay hơi, nồng độ các chất hoà tan tăng lên đôi chút. Đun sôi chỉ diệt vi sinh vật, nên vẫn cần cho nước uống, nhưng không giải quyết vấn đề hoá chất trong nước ngầm.

Sức khoẻ: điều cần biết mà không cần hoảng

Asen gây hại khi cơ thể nhận vào đều đặn qua nhiều năm, chủ yếu qua nước uống và thức ăn nấu bằng nước đó. Tắm rửa, giặt giũ bằng nước có asen ít đáng lo hơn nhiều so với uống. Vì vậy ưu tiên số một luôn là nguồn nước ăn uống và nấu cơm, nấu canh.

Amoni trong nước bản thân không phải mối lo lớn nhất, nhưng nó có thể chuyển thành nitrit trong đường ống, trong bể chứa, và nitrit đáng lưu ý hơn với trẻ nhỏ. Đó là lý do vì sao gia đình có trẻ dưới một tuổi nên đặc biệt cẩn thận với nước pha sữa, nấu bột.

Người đã dùng giếng có asen trong nhiều năm, nếu thấy da có những thay đổi kéo dài như mảng dày sừng ở lòng bàn tay, bàn chân, những đốm sạm, đốm nhạt màu khác thường, nên đến khám bác sĩ và kể rõ nguồn nước đã dùng. Bài viết không thay được chẩn đoán; chỉ bác sĩ mới đánh giá được tình trạng sức khoẻ của từng người.

Lịch việc cho một hộ đang dùng giếng khoan

Gom lại thành chuỗi việc theo thứ tự, làm dần trong vài tuần là xong phần quan trọng nhất.

  1. Ghi lại độ sâu giếng, năm khoan, nước có mùi, cặn hay không.
  2. Hỏi trạm y tế xã về kết quả khảo sát asen, amoni ở thôn mình.
  3. Gửi mẫu xét nghiệm ở phòng thí nghiệm được công nhận, đủ các chỉ tiêu nêu trên.
  4. Trong lúc chờ kết quả, dùng nước máy hoặc nước đóng bình có nguồn gốc rõ ràng cho nấu ăn, pha sữa.
  5. Có kết quả rồi, nhờ cán bộ y tế hoặc người có chuyên môn đọc giúp, quyết định dùng tiếp, lọc thêm hay chuyển nguồn.
  6. Nếu lọc, xét nghiệm lại nước sau lọc; về sau kiểm định kỳ, nhất là khi nước đổi mùi vị hay khu vực có thêm nhiều giếng mới.

Việc của cả thôn cũng nên làm song song: góp ý về kế hoạch nước máy, lấp giếng hỏng, giữ khoảng cách giữa giếng với nhà vệ sinh, chuồng trại. Nước ngầm là tài sản chung; một giếng bẩn có thể ảnh hưởng tới nhiều nhà.

Câu hỏi thường gặp

Nước giếng trong, không mùi thì có asen không?

Vẫn có thể có. Asen không màu, không mùi, không vị ở mức thường gặp trong nước ngầm. Cách duy nhất để biết là xét nghiệm mẫu nước tại phòng thí nghiệm, hoặc dựa vào kết quả khảo sát đáng tin cậy của chính giếng đó.

Đồng bằng sông Hồng vùng nào hay nhiễm asen?

Các khảo sát thường nhắc dải phía nam và tây nam Hà Nội ven sông Hồng, sông Đáy, sông Nhuệ, vùng Hà Nam cũ nay thuộc Ninh Bình, và một phần Hưng Yên. Tuy vậy kết quả khác nhau rất nhiều giữa các giếng, kể cả trong một thôn.

Đun sôi nước giếng có hết asen, amoni không?

Không. Đun sôi chỉ diệt vi khuẩn, virus. Asen và amoni là chất hoà tan, không bay đi khi đun; đun lâu còn làm nước cô lại một chút. Muốn giảm hai chất này phải lọc đúng cách hoặc đổi sang nguồn nước khác.

Giếng khoan càng sâu thì càng sạch asen?

Không phải lúc nào cũng vậy, nhưng nhiều nơi giếng tới tầng cát sỏi cổ ở sâu hơn ít asen hơn giếng tầng nông. Điều này phụ thuộc địa chất từng vùng, nên trước khi khoan sâu hãy hỏi kinh nghiệm của địa phương và xét nghiệm sau khi khoan.

Tắm bằng nước giếng có asen có sao không?

Rủi ro chính của asen đến từ việc uống và nấu ăn lâu năm. Tắm rửa, giặt giũ ít đáng lo hơn nhiều. Nếu nước nhiễm cao, nên ưu tiên đổi nguồn cho ăn uống trước, sau đó mới tính tới các mục đích khác.

Đã có nước máy thì có nên lấp giếng khoan không?

Không bắt buộc, có thể giữ giếng cho tưới cây, rửa sân. Nhưng giếng không dùng nữa nên được lấp đúng kỹ thuật, vì giếng bỏ hoang có thể thành đường dẫn nước bẩn xuống tầng nước ngầm chung của cả xóm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138