ONhiem.comÔ Nhiễm
Sức khoẻ và tự bảo vệ

Người bị hen suyễn sống ở thành phố ô nhiễm: chuẩn bị gì cho những ngày không khí xấu

Người hen sống ở đô thị bụi nên có kế hoạch hành động viết sẵn cùng bác sĩ, nhà có một phòng sạch, lịch ra ngoài theo số đo và biết dấu hiệu phải đi cấp cứu.

Quiet apartment bedroom in a Vietnamese city at dusk, window firmly closed against a hazy skyline, a small air purifier humming beside a neatly made bed

Người bị hen sống ở thành phố ô nhiễm cần chuẩn bị bốn thứ trước khi mùa bụi tới: một bản kế hoạch hành động hen viết sẵn cùng bác sĩ điều trị, thuốc theo đơn luôn trong tầm tay, một căn phòng sạch nhất nhà để lui về khi trời xấu, và thói quen xem số liệu không khí chính thức trước khi ra đường. Làm đủ bốn việc này thì những ngày bụi không còn là chuyện may rủi.

Bài này không thay lời khám của bác sĩ. Hen là bệnh mỗi người một kiểu: người nhạy với bụi mịn, người nhạy với khói, người lại lên cơn vì không khí lạnh hay nấm mốc. Những gì viết dưới đây là việc chuẩn bị trong sinh hoạt, còn chuyện dùng thuốc gì, bao nhiêu, khi nào tăng giảm luôn phải theo đúng chỉ dẫn của người đang theo dõi bệnh cho bạn.

Vì sao ngày không khí xấu dễ làm hen nặng lên

Đường thở của người hen vốn nhạy hơn người bình thường. Khi hít vào không khí nhiều bụi mịn, khí thải xe cộ hay khói đốt, niêm mạc đường thở bị kích thích, phản ứng viêm tăng lên, phế quản co lại và tiết nhiều đờm hơn. Người bệnh cảm thấy tức ngực, ho dai dẳng về đêm, thở khò khè hoặc hụt hơi khi leo cầu thang vốn trước nay vẫn leo bình thường.

Điều đáng để ý là cơn hen không nhất thiết đến ngay trong ngày bụi nhất. Nhiều người kể lại rằng sau hai ba ngày liền trời mù, đến ngày thứ ba hoặc thứ tư mới thấy khó chịu rõ. Phơi nhiễm cộng dồn qua nhiều ngày làm đường thở mệt dần, rồi chỉ cần thêm một tác nhân nhỏ như đợt lạnh, một lần cảm cúm hay mùi sơn trong nhà là đủ để thành cơn.

Ở các thành phố phía Bắc, mùa nhiều ngày bụi thường trùng với mùa lạnh khô và mùa cảm cúm, nên người hen chịu cùng lúc mấy tác nhân. Ở phía Nam, mùa khô nhiều bụi đường và khói đốt đồng ở vùng ven. Hiểu được nhịp này giúp người bệnh và gia đình chuẩn bị trước, thay vì mỗi năm lại bất ngờ với cùng một mùa.

Ngoài bụi ngoài trời, không khí trong nhà cũng góp phần: khói bếp, khói thuốc lá của người thân, nấm mốc mùa nồm, lông thú nuôi, nước hoa xịt phòng. Đóng kín cửa để tránh bụi mà trong nhà vẫn có khói thuốc thì coi như chỉ đổi nguồn phơi nhiễm này lấy nguồn khác.

Kế hoạch hành động hen: tờ giấy quan trọng nhất

Đó là gì. Kế hoạch hành động hen là bản hướng dẫn ngắn bác sĩ điều trị viết riêng cho từng người, thường chia ba vùng theo màu: vùng ổn định thì làm gì hằng ngày, vùng cảnh báo khi triệu chứng tăng thì làm gì, và vùng nguy hiểm thì phải đi cấp cứu ngay. Nhiều phòng khám hô hấp có sẵn mẫu, chỉ cần người bệnh đề nghị.

Thêm một dòng về ô nhiễm. Khi đi tái khám trước mùa bụi, có thể hỏi thẳng bác sĩ: những ngày không khí xấu kéo dài thì có cần thay đổi gì trong cách dùng thuốc không, và nếu có thì ghi vào bản kế hoạch. Đây là câu hỏi hợp lý, bác sĩ là người duy nhất trả lời được cho đúng với tình trạng của bạn.

Để ở chỗ ai cũng thấy. Một bản dán ở cửa tủ lạnh, một bản chụp trong điện thoại của người bệnh và người thân sống cùng. Lúc lên cơn, người bệnh thường hoảng và khó đọc kỹ, nên người bên cạnh cần biết bản kế hoạch nằm ở đâu và vùng nguy hiểm nghĩa là gì.

Kiểm tra cách dùng bình xịt. Rất nhiều người dùng bình xịt hít sai kỹ thuật nhiều năm mà không biết, nên thuốc vào miệng nhiều hơn vào phổi. Mỗi lần tái khám, nhờ nhân viên y tế xem lại thao tác một lần. Việc này mất vài phút nhưng giúp thuốc có tác dụng đúng như mong đợi trong mùa khó khăn nhất.

Kiểm hạn thuốc trước mùa. Đầu mùa bụi là lúc lục lại túi thuốc: bình nào sắp hết, bình nào đã quá hạn, buồng đệm còn sạch không. Đừng để tới ngày trời mù mới phát hiện bình xịt cắt cơn đã rỗng.

Một căn phòng sạch để lui về

Không ai lọc được cả căn nhà, nhưng làm sạch một phòng là việc trong tầm tay. Thường chọn phòng ngủ của người bệnh, vì đó là nơi ở lâu nhất trong ngày. Những việc nên làm:

  • Chọn phòng ít cửa thông ra đường lớn nhất, kiểm tra và dán lại các khe hở quanh khung cửa sổ, cửa ra vào.
  • Đặt máy lọc không khí đủ sức cho diện tích phòng, đóng cửa khi máy chạy để không phải lọc cả hành lang.
  • Bỏ bớt đồ bám bụi: thảm dày, thú nhồi bông, rèm nặng khó giặt; giữ lại những thứ lau được bằng khăn ẩm.
  • Không đốt nhang, nến thơm, không xịt nước hoa phòng; tuyệt đối không ai hút thuốc trong phòng này.
  • Lau sàn bằng khăn ẩm thay vì quét khô làm bụi bay lên; nếu dùng máy hút bụi, nên là loại có túi lọc kín.
  • Mùa nồm thì để ý góc tường, sau tủ: vết mốc nhỏ cũng đủ làm người hen khó thở về đêm.

Khi ngoài trời xấu, cả nhà có thể dồn sinh hoạt vào phòng này vài tiếng buổi tối. Nhiều gia đình có trẻ bị hen làm đúng như vậy suốt mùa đông, coi đó như chuyện mặc áo ấm.

Xem số đo và nghe cơ thể mình

Thói quen thứ hai là xem chất lượng không khí trước khi lên kế hoạch ngày. Nên dùng nguồn quan trắc chính thức của cơ quan quản lý môi trường quốc gia hoặc của tỉnh, xem trạm gần nơi ở và nơi làm việc nhất. Số trên các ứng dụng khác nhau có thể chênh nhau, điều quan trọng là theo dõi một nguồn ổn định để thấy xu hướng tăng giảm.

Song song với số đo bên ngoài là số đo bên trong. Một số người hen được bác sĩ hướng dẫn dùng lưu lượng đỉnh kế, một dụng cụ nhỏ thổi vào để đo luồng hơi thở ra, ghi lại mỗi sáng. Nếu bạn đã được hướng dẫn như vậy, những ngày bụi là lúc đáng ghi đều đặn nhất, vì con số tụt dần thường báo trước cơn hen sớm hơn cảm giác.

Nếu không có dụng cụ đo, một cuốn sổ đơn giản cũng có ích: ngày nào ho đêm, ngày nào phải dùng thuốc cắt cơn, hôm đó trời thế nào, có làm gì đặc biệt không. Sau một mùa, nhiều người tự nhận ra quy luật của mình, chẳng hạn cứ ba ngày bụi liên tiếp là bắt đầu khò khè, hay mỗi lần đi chợ sáng qua đoạn đường đông xe là ho cả buổi. Mang cuốn sổ đó tới buổi tái khám, bác sĩ sẽ có thêm dữ kiện để điều chỉnh điều trị.

Ra ngoài vào ngày xấu: điều chỉnh thay vì nhốt mình

Người hen không cần ở lì trong nhà suốt mùa đông, nhưng nên điều chỉnh lịch trình theo mức không khí. Bảng dưới là gợi ý chung, người có bệnh nặng hoặc vừa qua cơn nên thận trọng hơn một bậc.

Mức không khíViệc nên làmViệc nên tránh
Tốt, trung bìnhSinh hoạt bình thường, tranh thủ mở cửa thông gióKhông có gì đặc biệt
Kém cho nhóm nhạy cảmRút ngắn thời gian ngoài trời, mang theo thuốc cắt cơnTập nặng ngoài trời, đi bộ dọc đường lớn
XấuChỉ ra ngoài khi cần, chọn đường ít xe, đi xe có kính kínChạy bộ, đạp xe, đứng chờ lâu ở ngã tư
Rất xấu trở lênỞ phòng sạch, dời việc không gấp, chuẩn bị sẵn phương án đi việnMọi hoạt động gắng sức ngoài trời

Ngoài mức không khí, giờ trong ngày cũng quan trọng. Giờ cao điểm sáng và chiều là lúc khí thải dày đặc nhất dọc các trục đường chính. Đi sớm hơn hoặc muộn hơn nửa tiếng, chọn đường trong khu dân cư thay vì đường vành đai, đã giảm được đáng kể lượng khói hít vào mà không phải bỏ việc.

Trẻ em và người lớn tuổi bị hen: thêm vài điều

Với trẻ nhỏ bị hen, người lớn phải là người theo dõi thay trẻ. Trẻ thường không biết diễn đạt là tức ngực, mà chỉ thấy quấy, bỏ chơi, ho nhiều khi chạy nhảy hoặc ngủ không yên. Giáo viên ở trường cần được biết trẻ bị hen, biết thuốc của trẻ để ở đâu và gọi ai khi trẻ khó thở. Những ngày không khí xấu, có thể trao đổi với nhà trường để trẻ không phải chạy nhiều trong giờ thể dục ngoài sân.

Người cao tuổi bị hen thường có thêm bệnh tim, tăng huyết áp hoặc bệnh phổi khác, nên triệu chứng dễ lẫn lộn. Khó thở có thể do hen, cũng có thể do tim. Vì vậy người già càng cần có kế hoạch hành động rõ ràng và người thân biết khi nào phải đưa đi khám thay vì chờ xem.

Một điểm chung cho cả hai nhóm: tiêm phòng cúm hằng năm và các loại vắc xin khác theo tư vấn của bác sĩ. Cảm cúm trong mùa bụi là tổ hợp khiến nhiều người hen phải nhập viện. Rửa tay, tránh chỗ đông người khi có dịch, ngủ đủ giấc cũng là phần của việc tự bảo vệ trong mùa ô nhiễm, dù nghe không liên quan gì tới bụi mịn.

Nếu trong nhà có người hút thuốc, mùa bụi là dịp tốt để nói chuyện nghiêm túc. Khói thuốc trong nhà cộng với bụi ngoài trời là gánh nặng kép mà người hen, nhất là trẻ con, không có cách nào tự tránh.

Khi nào phải đi khám, khi nào phải đi cấp cứu

Đặt lịch khám sớm hơn hẹn khi: phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn thường lệ trong vài ngày liền, ho đêm làm mất ngủ, không leo nổi những đoạn cầu thang trước đây leo được, hoặc kế hoạch hành động đã chuyển sang vùng cảnh báo mà không trở lại vùng ổn định sau khi làm đúng hướng dẫn. Đó là dấu hiệu bệnh đang kiểm soát kém, cần bác sĩ xem lại.

Đi cấp cứu ngay khi: khó thở tăng nhanh dù đã dùng thuốc cắt cơn, nói không thành câu, môi hoặc đầu ngón tay tím tái, lồng ngực co kéo mạnh, lơ mơ hoặc kiệt sức. Với trẻ em, thở nhanh bất thường, rút lõm lồng ngực, bỏ bú hoặc không nói được cũng là dấu hiệu nguy hiểm. Lúc đó không chờ trời quang, không tự xoay xở ở nhà.

Chuẩn bị trước cho tình huống xấu. Biết bệnh viện gần nhất có khoa cấp cứu, đường đi giờ cao điểm mất bao lâu, có sẵn số của dịch vụ cấp cứu địa phương trong danh bạ, giấy tờ bảo hiểm y tế để một chỗ dễ lấy. Những chuẩn bị này nghe có vẻ thừa, nhưng chính chúng làm cho mười phút đầu của một cơn hen nặng bớt rối.

Sau mỗi đợt nặng. Dù đã ổn, nên quay lại bác sĩ điều trị để xem lại kế hoạch. Một cơn hen phải đi cấp cứu là tín hiệu rằng cách phòng ngừa hiện tại chưa đủ cho mùa này.

Câu hỏi thường gặp

Người bị hen có nên đeo khẩu trang khi ra ngoài trời bụi không?

Khẩu trang phù hợp giúp giảm lượng bụi hít vào, nhưng một số người hen thấy khó thở hơn khi đeo loại kín. Nên hỏi bác sĩ điều trị loại nào hợp với mình và thử đeo trong nhà trước, đừng để tới lúc đang mệt mới thử.

Ngày không khí xấu có nên tự tăng liều thuốc hen không?

Không tự thay đổi thuốc. Mọi điều chỉnh về thuốc phải theo kế hoạch hành động hen do bác sĩ viết hoặc hỏi trực tiếp bác sĩ. Nếu thấy cần dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn thường lệ, đó là lý do để đi khám sớm.

Máy lọc không khí có thay được thuốc điều trị hen không?

Không. Máy lọc chỉ giúp giảm bụi trong một phòng kín, là một phần của việc tránh tác nhân. Thuốc điều trị kiểm soát viêm đường thở và phải dùng đều theo đơn, kể cả những ngày trời đẹp.

Trẻ bị hen có được đi học trong ngày không khí rất xấu không?

Phần lớn trẻ vẫn đi học được nếu bệnh đang ổn, mang theo thuốc và nhà trường biết cách hỗ trợ. Có thể đề nghị cho trẻ hạn chế chạy nhảy ngoài sân hôm đó. Trẻ vừa qua cơn hoặc đang ho nhiều thì nên hỏi bác sĩ.

Người hen có nên chuyển nhà ra vùng ít ô nhiễm không?

Đó là quyết định lớn, phụ thuộc công việc và gia đình. Nhiều người kiểm soát hen tốt ngay trong thành phố nhờ dùng thuốc đều, phòng ngủ sạch và tránh giờ cao điểm. Nếu bệnh vẫn nặng dù đã làm đủ, hãy bàn với bác sĩ trước khi quyết.

Mùa nồm ẩm có làm hen nặng hơn không?

Với người dị ứng nấm mốc hoặc mạt bụi nhà, mùa nồm thường khó chịu vì hai thứ này phát triển mạnh khi độ ẩm cao. Giữ phòng khô thoáng, lau mốc sớm và giặt chăn gối nước nóng giúp giảm tác nhân trong giai đoạn này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138