Người cao tuổi vẫn nên vận động mỗi ngày, kể cả trong mùa ô nhiễm, nhưng không nhất thiết phải là 5 giờ sáng ở công viên ven đường. Ở nhiều thành phố phía Bắc vào mùa đông, sáng sớm lặng gió lại là lúc bụi đọng sát mặt đất nhiều nhất; vào những ngày số liệu quan trắc báo xấu, ông bà nên dời giờ tập sang lúc muộn hơn, chọn nơi xa đường lớn, giảm cường độ hoặc chuyển vào tập trong nhà.
Thói quen đi bộ, tập dưỡng sinh, đánh cầu lông lúc tinh mơ đã gắn với nếp sống của rất nhiều ông bà. Bỏ hẳn thì mất đi cả lợi ích sức khoẻ lẫn niềm vui gặp bạn bè. Cách hợp lý là điều chỉnh theo từng ngày, không phải bỏ, cũng không phải bất chấp.
Vì sao sáng sớm chưa chắc là lúc không khí trong lành
Quan niệm sáng sớm không khí trong lành có cơ sở ở vùng quê thoáng đãng, nhưng ở đô thị thì không phải lúc nào cũng đúng. Vào những đêm và sáng mùa đông trời lặng gió, lớp không khí lạnh nằm sát mặt đất, bên trên là lớp ấm hơn đóng vai trò như một cái nắp. Khói xe, khói bếp, bụi từ đêm hôm trước bị giữ lại bên dưới, nên số đo bụi mịn sáng sớm có thể cao hơn cả buổi trưa khi nắng lên và không khí bắt đầu xáo trộn.
Thêm vào đó, từ khoảng 6 giờ sáng, giao thông bắt đầu đông, xe tải chở hàng vào thành phố, xe đưa đón học sinh chạy liên tục. Công viên nằm sát các trục đường chính hứng trọn lượng khí thải này. Người tập thể dục lại thở sâu và nhanh hơn lúc nghỉ, nên lượng bụi hít vào nhiều hơn.
Ở phía Nam, nhịp này khác: mùa khô có thể có những buổi sáng mù bụi, nhưng nhìn chung không đậm như mùa đông phía Bắc. Ở vùng núi, khói bếp củi buổi sáng đọng trong thung lũng cũng tạo ra lớp mù tương tự. Vì vậy không có giờ nào đúng cho mọi nơi; cách đáng tin là xem số liệu thực tế của trạm gần nhà.
Không khí lạnh buổi sáng mùa đông cũng là một yếu tố riêng với người già. Ra ngoài đột ngột từ chăn ấm vào trời lạnh làm mạch máu co lại, huyết áp có thể tăng, điều mà các bác sĩ tim mạch thường dặn người có bệnh tim, tăng huyết áp phải để ý.
Đổi bài tập theo ngày: ba mức đơn giản
Một cách dễ nhớ là chia ngày thành ba loại theo số liệu không khí chính thức, rồi chuẩn bị sẵn bài tập cho từng loại. Người có bệnh tim phổi nên áp dụng khắt khe hơn một bậc.
| Loại ngày | Gợi ý vận động | Lưu ý |
|---|---|---|
| Không khí tốt hoặc trung bình | Đi bộ, dưỡng sinh, cầu lông ngoài trời như thường lệ | Vẫn chọn chỗ xa đường lớn nếu có |
| Kém cho nhóm nhạy cảm | Đi bộ nhẹ, rút ngắn thời gian, ưu tiên sau khi nắng lên | Không tập nặng, không chạy, mang theo thuốc nếu có bệnh |
| Xấu hoặc tệ hơn | Tập trong nhà: dưỡng sinh, đi bộ trong hành lang, bài tập ghế, tập thăng bằng | Đóng cửa, có máy lọc thì bật; không ra công viên |
Lợi ích của bảng này là ông bà không phải bỏ ngày tập nào, chỉ đổi địa điểm và cường độ. Nhóm tập ở công viên có thể thống nhất với nhau: ngày xấu thì gặp ở nhà văn hoá khu phố, sảnh chung cư hoặc sân có mái che xa đường.
Bài tập trong nhà cho ngày không ra ngoài được
Nhiều người nghĩ tập trong nhà thì không đủ, nhưng với người cao tuổi, mục tiêu là giữ sức cơ, sự dẻo dai và thăng bằng, những thứ tập được trong một khoảng sàn nhỏ. Một số gợi ý thường được các chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn:
- Đi bộ tại chỗ hoặc đi vòng quanh nhà, hành lang, theo nhịp nhạc yêu thích trong mười lăm đến hai mươi phút.
- Đứng lên ngồi xuống ghế có tay vịn, chậm rãi, vài lượt mỗi đợt, giúp giữ sức cơ đùi để đi lại vững.
- Tập thăng bằng: đứng một chân có tay bám vào lưng ghế hoặc mép bàn, đổi chân; đi trên một đường thẳng tưởng tượng.
- Các động tác dưỡng sinh, thái cực quyền chậm, giãn cơ vai gáy, cổ tay, cổ chân.
- Tập thở chậm, thở sâu bằng bụng theo hướng dẫn, đặc biệt với người có bệnh phổi đã được bác sĩ chỉ dạy.
- Bước lên xuống bậc cầu thang thấp có tay vịn, nếu khớp gối cho phép.
Nên có người nhà ở gần khi tập thăng bằng, sàn khô ráo, không trải thảm trượt. Ông bà có bệnh xương khớp, tim mạch nên hỏi bác sĩ những động tác nào phù hợp và những động tác nào nên tránh.
Nếu vẫn muốn ra ngoài: chọn giờ, chọn chỗ
Chọn giờ muộn hơn một chút. Vào mùa đông phía Bắc, sau khi nắng lên khoảng giữa buổi sáng, không khí thường bắt đầu xáo trộn, bụi có thể giảm so với lúc tinh mơ. Trời cũng ấm hơn, bớt nguy cơ cho người có bệnh tim và huyết áp. Xem số liệu theo giờ của trạm quan trắc gần nhà để biết nhịp ở chỗ mình.
Chọn chỗ xa đường lớn. Cùng một ngày, một vườn hoa nằm sâu trong khu dân cư hay bờ hồ cách xa trục đường chính thường đỡ khí thải hơn dải cây ven đại lộ. Ngay cả trong một công viên lớn, góc xa cổng và xa đường cũng khác góc sát hàng rào.
Giảm cường độ. Đi bộ thong thả thay cho đi bộ nhanh, đánh cầu lông nhẹ thay cho thi đấu. Khi gắng sức, nhịp thở tăng mạnh, lượng bụi hít vào tăng theo.
Mặc ấm và khởi động trong nhà. Khởi động vài phút trong nhà trước khi ra trời lạnh, mặc nhiều lớp, đội mũ, che cổ. Về nhà thì lau mặt, rửa tay, thay áo khoác.
Đi theo nhóm. Có bạn tập đi cùng không chỉ vui hơn mà còn an toàn hơn, nếu ai đó thấy mệt hay chóng mặt sẽ có người hỗ trợ ngay.
Chuẩn bị trước mỗi buổi tập trong mùa lạnh và bụi
Xem số đo trước khi xỏ giày. Thói quen nhỏ nhất mà hiệu quả nhất: mở nguồn quan trắc chính thức, xem trạm gần nhà, rồi mới quyết định hôm nay tập ở đâu. Con cháu có thể đặt sẵn biểu tượng trên màn hình điện thoại để ông bà chỉ cần chạm một lần.
Uống một cốc nước ấm, ăn nhẹ. Nhiều ông bà có thói quen đi bộ khi bụng đói. Với người có tiểu đường hoặc huyết áp thấp, việc này dễ gây choáng. Một cốc nước ấm và chút đồ ăn nhẹ trước khi tập thường được các bác sĩ khuyên, trừ khi bạn được dặn khác.
Nhớ giờ uống thuốc. Người đang dùng thuốc huyết áp, tim mạch, tiểu đường nên hỏi bác sĩ nên tập trước hay sau khi uống thuốc. Mang theo thuốc cắt cơn hoặc thuốc cấp cứu nếu đã được kê, để ở túi dễ lấy.
Quần áo nhiều lớp. Mặc lớp trong thấm mồ hôi, lớp ngoài chắn gió, có thể cởi bớt khi người ấm lên. Giày đế bám tốt, nhất là khi sân ẩm sương hoặc nền nhà văn hoá trơn.
Báo cho người nhà. Một tin nhắn ngắn "đi tập ở nhà văn hoá, chín giờ về" giúp con cháu biết khi nào cần gọi hỏi thăm nếu chưa thấy ông bà về.
Dấu hiệu phải dừng tập và khi nào gặp bác sĩ
Dù trời tốt hay xấu, người cao tuổi nên dừng ngay khi thấy đau tức ngực, khó thở bất thường, choáng váng, tim đập dồn dập, vã mồ hôi lạnh, hoặc đau lan ra tay, hàm. Ngồi nghỉ, báo người bên cạnh. Nếu triệu chứng không hết sau vài phút nghỉ hoặc nặng lên, cần gọi cấp cứu, không cố về nhà một mình.
Ngoài những tình huống cấp tính, có những thay đổi âm thầm đáng đi khám: ho kéo dài nhiều tuần trong mùa bụi, khó thở khi làm những việc trước kia làm được, mệt hơn hẳn sau buổi tập quen thuộc, phù chân. Những thay đổi này có thể liên quan tới tim phổi và cần bác sĩ đánh giá, không nên đổ hết cho tuổi tác hay thời tiết.
Người đang điều trị bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ một lần về chuyện vận động trong mùa ô nhiễm: mức gắng sức nào là an toàn, có cần thay đổi giờ uống thuốc so với giờ tập không, dấu hiệu nào thì nên nghỉ tập vài ngày. Câu trả lời của bác sĩ riêng cho từng người có giá trị hơn mọi lời khuyên chung.
Vận động là bảo vệ, không phải rủi ro
Có một nguy cơ ngược lại cần nói rõ: sợ ô nhiễm mà bỏ vận động hẳn. Người già ngồi một chỗ nhiều tuần sẽ yếu cơ nhanh, dễ té ngã, ăn kém, ngủ kém, tinh thần đi xuống. Những ảnh hưởng này rõ ràng và nhanh hơn nhiều so với tác động của vài ngày bụi. Vì vậy mục tiêu không phải là tránh ô nhiễm bằng mọi giá, mà là tiếp tục vận động một cách khôn ngoan.
Nhiều câu lạc bộ dưỡng sinh ở các phường đã quen chuyển vào nhà văn hoá vào mùa đông. Nếu khu bạn ở chưa có chỗ như vậy, có thể đề xuất với tổ dân phố, ban quản lý chung cư cho dùng sảnh, phòng sinh hoạt chung vào khung giờ sáng.
Con cháu ở xa có thể giúp ông bà cài đặt ứng dụng hoặc nhận thông báo từ nguồn quan trắc chính thức trên điện thoại, chọn trạm gần nhà, và dặn một quy tắc đơn giản như "màu cam trở lên thì tập trong nhà". Một quy tắc dễ nhớ được làm đều đặn hiệu quả hơn nhiều so với thông tin đầy đủ mà không ai áp dụng.
Và đừng quên những lợi ích ngoài thể chất: gặp bạn bè, trò chuyện, cười đùa là một phần của sức khoẻ tuổi già. Giữ được nhóm tập, dù là trong nhà, là giữ được điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Mấy giờ sáng thì không khí ở thành phố tốt nhất để đi bộ?
Không có giờ cố định cho mọi nơi. Ở nhiều thành phố phía Bắc mùa đông, sáng sớm lặng gió lại hay đọng bụi, còn giữa buổi sáng khi nắng lên thường khá hơn. Cách chắc chắn là xem số liệu theo giờ của trạm quan trắc gần nhà.
Ông bà có bệnh tim có nên đi bộ khi trời lạnh và bụi không?
Nên hỏi bác sĩ điều trị trước. Trời lạnh và bụi đều tạo thêm gánh nặng cho tim. Ngày xấu, tập trong nhà ấm áp với cường độ nhẹ thường an toàn hơn. Đau ngực hay khó thở khi tập thì dừng ngay và đi khám.
Tập trong nhà có đủ thay cho đi bộ ngoài trời không?
Với người cao tuổi, mục tiêu là giữ sức cơ, sự dẻo dai và thăng bằng. Những điều này tập trong nhà được khá tốt bằng đi bộ trong hành lang, đứng lên ngồi xuống ghế, dưỡng sinh. Ngày đẹp trời thì lại ra ngoài để thay đổi không khí.
Đeo khẩu trang khi tập thể dục ngoài trời có nên không?
Khẩu trang kín làm thở khó hơn khi gắng sức, nhiều người già thấy mệt. Ngày xấu thì nên chuyển vào nhà thay vì vừa đeo vừa tập. Nếu chỉ đi bộ nhẹ ra chợ, đeo loại vừa mặt vẫn có ích.
Công viên nhiều cây có lọc sạch bụi xe cộ không?
Cây xanh giúp mát và dễ chịu hơn, có giữ lại một phần bụi, nhưng không đủ để làm không khí sát đường lớn trở nên sạch. Góc công viên xa đường thường đỡ hơn khu vực sát hàng rào.
Khi nào người già nên đi khám vì ho trong mùa ô nhiễm?
Ho kéo dài vài tuần, ho có đờm đổi màu, kèm sốt, khó thở hoặc sụt cân là lúc nên đi khám. Người đã có bệnh phổi hay bệnh tim nên đi sớm hơn, không chờ hết mùa bụi.