Ngồi ô tô đóng kín cửa giảm được một phần bụi mịn so với đi xe máy, nhưng không sạch như nhiều người nghĩ: nếu để chế độ lấy gió ngoài với lọc gió điều hoà cũ, không khí trong xe giữa dòng kẹt có thể gần bằng ngoài đường. Hiệu quả thật sự đến từ ba việc: dùng chế độ lấy gió trong đúng lúc, thay lọc gió điều hoà đúng hạn, và biết lúc nào phải mở cho không khí mới vào để tránh bí.
Nhiều gia đình ở thành phố chuyển từ xe máy sang ô tô một phần vì muốn con đỡ hít khói bụi trên đường đi học. Đó là lý do chính đáng, nhưng cần hiểu ô tô bảo vệ tới đâu để dùng cho đúng. Bài này nói về những chiếc xe gia đình thông thường, không đi sâu vào kỹ thuật của từng loại xe.
Ô tô có kín như ta tưởng không
Khoang xe ô tô không phải hộp kín. Không khí vào xe chủ yếu qua hệ thống điều hoà, qua các khe hở nhỏ ở cửa và sàn xe, và mỗi lần mở cửa lên xuống. Khi để chế độ lấy gió ngoài, quạt gió liên tục hút không khí từ bên ngoài, thường từ khe phía dưới kính chắn gió, đi qua tấm lọc gió điều hoà rồi thổi vào khoang. Khi xe đang ở giữa dòng xe kẹt, không khí ngoài đó chính là khí thải của xe phía trước.
Các nghiên cứu đo phơi nhiễm ở nhiều thành phố cho thấy người ngồi trong ô tô thường hít ít bụi hơn người đi xe máy, đi bộ trên cùng tuyến đường, nhưng khoảng cách không lớn như người ta nghĩ, đặc biệt khi lấy gió ngoài và lọc gió đã cũ. Khí thải dạng khí, như các khí sinh ra từ động cơ, thì lọt vào xe dễ hơn hạt bụi.
Thêm vào đó, khoang xe là không gian nhỏ. Mọi thứ sinh ra trong xe, như mùi nước hoa xịt, khói thuốc nếu có người hút, hơi từ nhựa nội thất mới khi xe đỗ ngoài nắng, đều tập trung ở mức cao. Cũng vì nhỏ, nên nếu dùng đúng cách, không khí trong xe cũng có thể sạch lên khá nhanh.
Lấy gió trong hay lấy gió ngoài: chọn theo tình huống
Hầu hết ô tô có nút chuyển giữa hai chế độ: lấy gió ngoài và tuần hoàn gió trong. Không chế độ nào đúng cho mọi lúc. Bảng dưới gợi ý cách chọn.
| Tình huống | Chế độ nên dùng | Vì sao |
|---|---|---|
| Kẹt xe, đi sau xe tải, xe buýt | Lấy gió trong | Tránh hút khí thải trực tiếp vào xe |
| Đi qua đoạn có khói đốt, công trường | Lấy gió trong | Chặn khói, bụi trong đoạn ngắn |
| Đường thông thoáng, ngoại ô, không khí tốt | Lấy gió ngoài | Cho không khí mới vào, tránh bí |
| Đi đường dài nhiều giờ | Xen kẽ, mở gió ngoài định kỳ | Tránh tích khí thở ra, buồn ngủ |
| Kính bị mờ hơi nước | Lấy gió ngoài kèm chế độ sấy kính | Giảm ẩm để nhìn rõ, an toàn trước hết |
Một thói quen đơn giản: khi bắt đầu vào đoạn đường đông, nhấn lấy gió trong; khi ra tới đoạn thoáng, chuyển lại. Tài xế đi tuyến quen sẽ dần biết những đoạn nào cần đóng.
Vì sao không nên để lấy gió trong suốt cả chuyến
Không khí thở ra tích lại. Mỗi người trong xe thở ra khí CO2. Trong khoang nhỏ đóng kín với bốn năm người, nồng độ CO2 có thể tăng lên đáng kể sau một thời gian. Không gây nguy hiểm tức thì, nhưng nhiều nghiên cứu ghi nhận nồng độ cao làm người ta uể oải, buồn ngủ, kém tập trung, điều không ai muốn ở người cầm lái.
Hơi ẩm làm mờ kính. Hơi thở và quần áo ướt mưa làm kính mờ nhanh khi tuần hoàn gió trong. Kính mờ là nguy cơ an toàn giao thông thật sự; lúc đó phải ưu tiên chế độ sấy kính và lấy gió ngoài.
Mùi trong xe không thoát. Mùi thức ăn, mùi người, mùi nội thất mới tích tụ lại nếu không bao giờ thay gió.
Cách dung hoà. Một số xe đời mới tự động chuyển chế độ theo cảm biến. Với xe không có tính năng này, có thể tự đặt thói quen: tuần hoàn gió trong ở đoạn đông xe, mở lấy gió ngoài vài phút khi tới đoạn thoáng, hoặc mỗi khoảng thời gian nhất định trong chuyến dài.
Lọc gió điều hoà: bộ phận nhỏ quyết định nhiều
Tấm lọc gió điều hoà, hay lọc gió cabin, là tấm lọc mà mọi luồng không khí từ ngoài vào khoang xe đều phải đi qua. Nhiều chủ xe chỉ nhớ thay dầu, quên hẳn tấm lọc này. Lọc cũ bám đầy bụi, lá cây, đôi khi mốc meo, vừa không giữ được bụi mới, vừa có thể thổi mùi hôi và bào tử nấm vào xe.
Có nhiều loại lọc gió cabin: loại giấy thông thường chặn bụi thô, loại có lớp than hoạt tính giảm mùi và một phần khí, loại có cấp lọc bụi mịn cao hơn. Ở thành phố nhiều bụi, nên hỏi gara xe có loại lọc phù hợp với xe mình ở mức lọc tốt hơn hay không.
Lịch thay thường ghi trong sổ bảo dưỡng của xe, nhưng xe chạy nhiều trong thành phố bụi, công trường, đường đất nên thay sớm hơn. Dấu hiệu cần kiểm tra: gió điều hoà yếu dù bật mạnh, có mùi ẩm mốc khi mới bật máy lạnh, kính dễ mờ hơn trước.
Kiểm tra lọc gió cabin khá dễ ở nhiều dòng xe, thường nằm sau hộc đựng đồ phía trước ghế phụ. Có thể nhờ thợ chỉ một lần để biết vị trí. Nhìn tấm lọc đen sẫm, bám bụi dày là đủ hiểu không khí trong xe mấy tháng qua đã đi qua cái gì.
Thói quen giúp không khí trong xe sạch hơn
Ngoài chế độ gió và lọc gió, những thói quen nhỏ sau góp phần đáng kể:
- Giữ khoảng cách với xe phía trước khi dừng đèn đỏ hay kẹt xe, tránh dừng ngay sau ống xả xe tải, xe buýt.
- Không hút thuốc trong xe, kể cả khi mở cửa kính; khói thuốc bám vào ghế, trần xe và tiếp tục toả mùi.
- Hạn chế nước hoa xịt, sáp thơm treo trong xe; chúng thêm hoá chất bay hơi vào khoang nhỏ.
- Xe đỗ ngoài nắng lâu thì mở cửa vài phút cho thoáng trước khi lên, để hơi nóng và mùi nhựa thoát bớt.
- Vệ sinh thảm sàn, ghế xe định kỳ; bụi đường bám giày dép tích ở sàn xe và bay lên mỗi lần quạt gió thổi.
- Không nổ máy chờ lâu trong gara kín hay hầm gửi xe đông xe; khí thải tích tụ nhanh trong không gian kín.
Những việc này không tốn kém, chủ yếu là thói quen, nhưng cộng lại làm khác biệt rõ với người phải ngồi xe mỗi ngày.
Đi xe buýt, taxi, xe khách: hành khách làm được gì
Taxi và xe công nghệ. Hành khách hoàn toàn có thể đề nghị tài xế đóng kính và chuyển sang lấy gió trong khi đi qua đoạn kẹt xe, công trường, hoặc đề nghị không hút thuốc, tắt nước hoa xịt nếu thấy khó chịu. Phần lớn tài xế sẵn lòng nếu được nói lịch sự.
Xe buýt. Xe buýt có điều hoà, cửa đóng kín khi chạy thường đỡ bụi hơn đứng chờ ở trạm. Phần phơi nhiễm lớn nhất của người đi xe buýt lại nằm ở lúc đứng chờ sát làn xe. Lùi vào trong mái che, đứng xa mép đường và xa ống xả của xe đang vào bến giúp giảm đáng kể.
Xe khách đường dài. Trên những chuyến đi qua vùng có khói đốt đồng, khói cháy rừng mùa khô, hành khách ngồi gần cửa có thể kéo rèm, đóng cửa sổ nếu xe có cửa mở được. Người có bệnh hô hấp nên mang thuốc bên người, không để trong hành lý gửi dưới gầm xe.
Xe đưa đón học sinh. Phụ huynh có thể hỏi nhà trường hoặc đơn vị vận chuyển về lịch thay lọc gió điều hoà, việc không nổ máy chờ lâu trong sân trường, và cấm hút thuốc trên xe. Đó là những đề nghị hợp lý, dễ thực hiện và có lợi cho mọi trẻ trên xe.
Trẻ em, người nhạy cảm và khi nào cần lưu ý thêm
Với trẻ nhỏ đi học bằng ô tô, khoảng thời gian trong xe mỗi ngày có thể không ngắn, nhất là ở những thành phố hay kẹt xe. Người lớn nên dùng chế độ gió phù hợp như trên, thay lọc gió đúng hạn, không hút thuốc trong xe, và cho trẻ ngồi đúng ghế an toàn. An toàn khi va chạm vẫn là ưu tiên số một khi trẻ ngồi xe.
Người bị hen, bệnh phổi mạn tính, bệnh tim nên mang theo thuốc theo đơn khi đi xe đường dài, và biết các điểm dừng, cơ sở y tế dọc đường. Khi đi qua những vùng đang có khói cháy rừng, khói đốt đồng, nên đóng kín xe, tuần hoàn gió trong và đi qua nhanh nếu an toàn.
Nếu ngồi trong xe thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn bất thường, nhất là khi xe đang nổ máy đứng yên lâu, cần mở cửa, ra khỏi xe tới chỗ thoáng. Trong trường hợp nghi có khí thải lọt vào khoang do hỏng hệ thống xả, cần đưa xe đi kiểm tra ngay. Ai có triệu chứng kéo dài sau khi đã ra chỗ thoáng, hoặc khó thở, đau ngực, nên đi khám hoặc gọi cấp cứu.
Cuối cùng, ô tô chỉ là một khoảng nhỏ trong ngày. Phần lớn thời gian vẫn ở nhà và nơi làm việc, trường học. Một chiếc xe sạch không bù được cho một phòng ngủ đầy khói thuốc, nên vẫn cần nhìn tổng thể cả ngày khi nghĩ tới việc giảm phơi nhiễm cho gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Đi ô tô có thật sự đỡ bụi hơn đi xe máy không?
Thường là có, nhất là khi dùng chế độ lấy gió trong ở đoạn đông xe và lọc gió điều hoà còn tốt. Nhưng khác biệt nhỏ hơn nhiều người nghĩ nếu để lấy gió ngoài với lọc gió cũ giữa dòng xe kẹt.
Để chế độ lấy gió trong suốt chuyến có hại không?
Không nguy hiểm ngay, nhưng khí thở ra tích lại làm người trong xe uể oải, buồn ngủ, kính dễ mờ. Nên xen kẽ, mở lấy gió ngoài khi ra đoạn đường thoáng hoặc định kỳ trong chuyến dài.
Bao lâu nên thay lọc gió điều hoà ô tô?
Theo sổ bảo dưỡng của xe, và sớm hơn nếu chạy nhiều trong thành phố bụi, đường công trình. Gió yếu, có mùi ẩm mốc khi bật máy lạnh là dấu hiệu nên kiểm tra và thay.
Có nên đặt máy lọc không khí mini trong ô tô không?
Một số máy nhỏ dùng trong xe có thể giúp một phần, nhưng lọc gió cabin tốt và dùng đúng chế độ gió quan trọng hơn. Tránh loại tạo ozon. Đặt máy chắc chắn để không thành vật bay khi phanh gấp.
Có nên nổ máy bật điều hoà ngồi chờ trong hầm gửi xe không?
Không nên. Hầm gửi xe đông xe nổ máy là nơi khí thải tích tụ, và chính xe của bạn cũng thải ra khí. Ngồi chờ lâu trong hầm kín có thể gây đau đầu, chóng mặt.
Đi qua vùng đang cháy rừng, khói dày thì nên làm gì trong xe?
Đóng kín cửa, chuyển sang lấy gió trong, giảm tốc độ vì tầm nhìn kém và đi qua khi an toàn. Theo dõi thông tin của chính quyền địa phương về đường bị phong toả. Ai khó thở, đau ngực thì dừng ở nơi an toàn và tìm hỗ trợ y tế.