ONhiem.comÔ Nhiễm
Lịch ô nhiễm và cảnh báo theo mùa

Mùa đốt đồng sau gặt ở đồng bằng sông Hồng: hai đợt mỗi năm và cách giữ nhà sạch khói

Khói rơm rạ ở đồng bằng sông Hồng tới theo hai đợt sau gặt, khoảng tháng 6 và tháng 10. Vì sao khói dày chiều tối, cách giữ nhà sạch khói và góp ý đúng cách.

Golden hour over freshly harvested rice paddies in the Red River Delta, thin smoke drifting low across stubble fields toward a village of tiled roofs and bamboo groves

Ở đồng bằng sông Hồng, khói đốt rơm rạ đến theo hai đợt mỗi năm: sau gặt vụ chiêm xuân, khoảng cuối tháng 5 tới tháng 6, và sau gặt vụ mùa, khoảng cuối tháng 9 tới tháng 10; mỗi đợt kéo dài chừng hai tới bốn tuần, khói dày nhất vào chiều tối khi gió lặng. Giữ nhà sạch khói trong những tuần này chủ yếu là đóng cửa đúng giờ, lọc không khí phòng ngủ và góp ý với xã để có chỗ thu gom rơm.

Chuyện đốt rơm không đơn giản là "nông dân thiếu ý thức". Rơm cồng kềnh, công thu gom tốn, thời gian giữa hai vụ ngắn, nhiều nhà không còn nuôi trâu bò hay đun bếp rơm. Hiểu vì sao người ta đốt giúp góp ý đúng chỗ và tìm được cách giải quyết cả làng cùng làm được, thay vì cãi nhau với hàng xóm qua hàng rào.

Hai đợt khói trong năm, lệch nhau theo vùng

Lịch gặt mỗi tỉnh lệch nhau vài tuần, vùng trũng gặt muộn hơn vùng cao, năm rét kéo dài cũng làm lùi vụ. Bảng dưới là khung thường gặp:

ĐợtThời gian thường gặpNơi dễ thấy khói
Sau vụ chiêm xuânCuối tháng 5 tới cuối tháng 6Ven đô Hà Nội, Hưng Yên, Ninh Bình, Hải Phòng, Bắc Ninh
Sau vụ mùaCuối tháng 9 tới đầu tháng 11Như trên, cộng các huyện trũng gặt muộn
Đốt lẻ tẻ quanh nămBất kỳ lúc nào dọn vườn, dọn bờLàng ven đô, khu dân cư mới xây sát ruộng

Đợt vụ mùa thường gây khó chịu hơn, vì nó trùng với lúc gió mùa đông bắc đầu tràn về và những đêm lặng gió cuối thu. Khói rơm khi đó cộng thêm vào bụi nền của thành phố, làm nhiều người ở nội đô cũng ngửi thấy mùi khét buổi tối, dù quanh nhà không có ruộng nào.

Vì sao người ta vẫn đốt rơm

Ngày trước rơm là tài sản: lợp mái, đun bếp, làm thức ăn cho trâu bò, độn chuồng, ủ phân. Ngày nay, phần lớn hộ ở đồng bằng nấu bằng ga hoặc điện, máy cày thay trâu, nhiều nhà không còn chăn nuôi. Rơm bỗng thành thứ thừa, để lại trên ruộng thì vướng khi làm đất, ủ không kịp phân huỷ trước khi cấy vụ sau.

Máy gặt đập liên hợp cắt rơm thành đoạn rải đều mặt ruộng, muốn gom phải thuê thêm máy cuộn hoặc tự cào. Với thửa ruộng nhỏ, manh mún, công thu gom nhiều khi tốn hơn giá trị bó rơm bán được. Châm một mồi lửa là cách nhanh nhất để dọn ruộng, lại được tin là diệt bớt sâu bệnh, nên dù nhiều địa phương đã có văn bản vận động không đốt, cảnh khói đồng vẫn còn.

Hiểu như vậy để thấy: góp ý với người đốt chỉ hiệu quả khi đi kèm một lối thoát cho đống rơm. Những nơi giảm được đốt rơm thường là nơi có người thu mua rơm cuộn, có hợp tác xã làm phân ủ, có tổ thu gom chung, hoặc có chế phẩm vi sinh giúp rơm phân huỷ nhanh ngay trên ruộng.

Cũng cần nói thêm rằng lao động trẻ ở nhiều làng đã đi làm công nhân, ruộng do người lớn tuổi canh tác. Với một ông bà ngoài sáu mươi tuổi, cào gom rơm trên mấy sào ruộng giữa nắng tháng 6 là việc quá sức. Những nơi có tổ dịch vụ thu gom rơm bằng máy theo giá thoả thuận, hoặc đổi rơm lấy phân ủ, thường giảm đốt nhanh hơn những nơi chỉ treo khẩu hiệu.

Vì sao khói dày vào chiều tối và bay xa

Người ta thường đốt cuối buổi. Ban ngày ra đồng gặt, phơi thóc; chiều muộn rơm khô hơn, mọi người châm lửa trước khi về. Thời điểm này trùng với lúc gió yếu dần.

Không khí buổi tối giữ khói sát mặt đất. Khi mặt trời lặn, mặt đất nguội nhanh, lớp không khí sát đất lạnh và nặng hơn, khói khó bốc lên cao mà lan ngang, trôi theo luồng gió nhẹ vào làng, vào phố.

Rơm ướt cháy âm ỉ, nhiều khói hơn lửa. Rơm chưa khô hẳn hoặc sau mưa cháy không hết, tạo khói trắng đặc và mùi hăng. Đống rơm cháy âm ỉ có thể kéo dài tới đêm.

Nhiều cánh đồng cùng đốt một lúc. Cả vùng gặt cùng tuần, nên khói không đến từ một thửa mà từ hàng trăm thửa quanh đó. Đóng cửa phía hướng ruộng chỉ giảm được một phần; cần đóng cả nhà trong mấy giờ cao điểm.

Giữ nhà sạch khói trong mùa đốt đồng

Mấy tuần này không cần thiết bị đắt tiền, chủ yếu là canh đúng giờ:

  1. Từ khoảng 16 giờ tới 21 giờ trong các tuần sau gặt, đóng cửa sổ và cửa chính phía hướng ra đồng; mở lại khi khói tan, thường vào sáng sớm hôm sau hoặc khi có gió mạnh.
  2. Phòng ngủ là nơi cần sạch nhất: đóng kín, nếu có máy lọc không khí thì chạy trong phòng ngủ thay vì để ngoài phòng khách rộng.
  3. Thu quần áo phơi vào trước giờ đốt, tránh mùi khói ám vào chăn màn và đồ của trẻ nhỏ.
  4. Không bật quạt hút gió từ ngoài vào khi trời đang có khói; điều hoà nên để chế độ tuần hoàn trong phòng.
  5. Lau bụi tro bám bậu cửa, lan can bằng khăn ẩm, không quét khô làm bụi bay lại vào nhà.
  6. Người hen suyễn, trẻ nhỏ, người già trong nhà nên tránh đi bộ dọc bờ ruộng giờ đang đốt; nếu bắt buộc phải ra ngoài thì đeo khẩu trang lọc bụi vừa khít mặt.

Nếu nhà ở ngay sát cánh đồng và năm nào cũng chịu khói, nên tính tới việc bố trí lại phòng ngủ về phía xa ruộng hoặc trồng một hàng cây cao làm rào chắn. Hàng cây không chặn được hết khói, nhưng giúp giảm bụi tro bay thẳng vào nhà.

Làm gì với đống rơm: những lối ra đã có ở nhiều nơi

Nhiều xã ở đồng bằng sông Hồng đã thử các cách xử lý rơm thay cho đốt, với mức thành công khác nhau. Cách phổ biến nhất là cuộn rơm bằng máy ngay sau gặt để bán làm thức ăn gia súc, trồng nấm, làm giá thể. Ở vùng có trang trại bò, rơm cuộn có người mua tận ruộng; vùng xa trang trại thì khó hơn.

Cách thứ hai là ủ rơm làm phân hữu cơ bằng chế phẩm vi sinh: gom rơm thành đống, tưới chế phẩm và nước, phủ bạt vài tuần. Nhiều hội nông dân, trạm khuyến nông xã hướng dẫn miễn phí cách làm này. Cách thứ ba là để rơm lại trên ruộng, phun chế phẩm giúp phân huỷ nhanh rồi cày vùi, trả chất hữu cơ cho đất.

Trồng nấm rơm là nghề phụ từng rất phổ biến ở đồng bằng, tận dụng được rơm và có thu nhập. Không phải hộ nào cũng làm được, nhưng nếu trong thôn có người trồng nấm, việc gom rơm cho họ là giải pháp đôi bên cùng lợi. Nói chuyện với người đốt rơm theo hướng này thường dễ nghe hơn nhiều so với lời trách.

Góp ý và phản ánh: theo thứ tự từ gần tới xa

Bước đầu tiên nên là nói chuyện trực tiếp, nhẹ nhàng với hộ đốt, nhất là khi trong nhà có trẻ nhỏ hay người bệnh. Đề nghị cụ thể như "đốt buổi sáng khi có gió", "đốt ít một, đừng để âm ỉ tới đêm" hay "để rơm cho nhà trồng nấm" dễ được chấp nhận hơn yêu cầu bỏ hẳn ngay.

Nếu khói lặp lại và nặng, hãy phản ánh với trưởng thôn, tổ dân phố hoặc chính quyền xã. Nhiều địa phương đã có quy định hoặc văn bản vận động về đốt rơm rạ, đốt ngoài trời, và có thể bố trí thu gom chung. Mỗi nơi quy định một khác và văn bản thay đổi theo thời gian, nên khi cần viện dẫn, hãy hỏi xã hoặc tra văn bản hiện hành của tỉnh, đừng dựa vào lời truyền miệng.

Khi phản ánh, nên ghi rõ ngày giờ, vị trí, ảnh hoặc video khói có thời gian, và ảnh hưởng thực tế (trẻ ho, người già khó thở phải đi khám). Lời phản ánh có chi tiết thường được xử lý nhanh hơn lời than chung chung. Trường hợp tranh chấp kéo dài, liên quan tới thiệt hại sức khoẻ, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng giải quyết theo quy định hiện hành.

Ở nội đô cũng ngửi thấy mùi khét: chuyện gì đang xảy ra

Nhiều người sống giữa phố, cách ruộng gần nhất cả chục cây số, vẫn thấy mùi khét rơm vào những buổi tối cuối tháng 9, đầu tháng 10. Đó là vì khói từ hàng nghìn thửa ruộng ở các xã ven đô và các tỉnh lân cận cùng bốc lên trong một khung giờ, rồi gió nhẹ đưa vào thành phố. Khi không khí buổi tối lặng, khói không tản đi mà trôi chậm, len vào từng con phố.

Với người ở nội đô, đợt khói này cộng thêm vào bụi nền từ xe cộ, công trình. Vì vậy những tối đầu mùa thu có thể là lúc chỉ số bụi mịn ở các trạm quan trắc trong thành phố nhảy lên rõ rệt, dù ban ngày trời vẫn trong xanh. Nếu thấy mùi khét buổi tối lặp lại nhiều ngày liền, nhiều khả năng đang vào đợt đốt đồng của vùng xung quanh.

Cách xử lý cũng tương tự người ở ven ruộng: đóng cửa buổi tối, giữ phòng ngủ sạch, lùi giờ chạy bộ tối sang sáng sớm hôm sau khi khói đã tan. Người đi xe máy về muộn qua các tuyến đường vành đai, đường ven đê nên đeo khẩu trang lọc bụi vừa khít, vì các tuyến này chạy sát cánh đồng và thường đi xuyên qua vùng khói dày nhất.

Người làm việc ở công trường, nhà xưởng ven đô vào ca tối cũng nên được nhắc. Chủ xưởng có thể dời việc nặng ra ngoài trời sang ban ngày trong mấy tuần khói, và phát khẩu trang lọc bụi cho người làm ca đêm.

Câu hỏi thường gặp

Khói đốt rơm ở đồng bằng sông Hồng thường xuất hiện vào tháng nào?

Thường có hai đợt: sau gặt vụ chiêm xuân, khoảng cuối tháng 5 tới tháng 6, và sau gặt vụ mùa, khoảng cuối tháng 9 tới tháng 10. Lịch lệch vài tuần tuỳ tỉnh, tuỳ năm và tuỳ chân ruộng cao hay trũng.

Vì sao khói rơm hay nặng nhất vào buổi tối?

Người ta thường đốt cuối buổi chiều, đúng lúc gió yếu dần. Sau khi mặt trời lặn, lớp không khí sát mặt đất lạnh và nặng hơn nên giữ khói lại, khói lan ngang vào khu dân cư thay vì bốc lên cao.

Khói rơm rạ có hại cho sức khoẻ không?

Khói rơm chứa nhiều bụi mịn và các chất gây kích ứng đường hô hấp. Người hen suyễn, bệnh phổi mạn, trẻ nhỏ và người già dễ bị ảnh hưởng nhất. Nếu ho, khò khè, khó thở tăng lên trong mùa khói thì nên đi khám.

Có cách nào xử lý rơm thay vì đốt không?

Có nhiều cách đã được áp dụng: cuộn rơm bán làm thức ăn gia súc hoặc trồng nấm, ủ rơm thành phân hữu cơ bằng chế phẩm vi sinh, hoặc phun chế phẩm rồi cày vùi rơm xuống ruộng. Trạm khuyến nông và hội nông dân xã thường hướng dẫn.

Hàng xóm đốt rơm sát nhà thì nên phản ánh ở đâu?

Nên nói chuyện trực tiếp trước, sau đó phản ánh với trưởng thôn, tổ dân phố hoặc chính quyền xã, kèm ngày giờ và ảnh, video. Quy định về đốt ngoài trời khác nhau giữa các địa phương nên cần hỏi xã hoặc tra văn bản hiện hành.

Đóng cửa có đủ để tránh khói rơm không?

Đóng cửa trong những giờ cao điểm buổi chiều tối giúp giảm đáng kể lượng khói vào nhà, nhất là khi kết hợp làm sạch không khí phòng ngủ. Không thể chặn hoàn toàn, nên người nhạy cảm vẫn cần hạn chế ra ngoài lúc khói dày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138