Không khí Hải Phòng mới (gồm cả Hải Dương cũ) chịu bốn nguồn chính: dòng xe container ra vào cảng, cụm nhà máy xi măng và mỏ đá vôi ở vùng Kinh Môn – Thuỷ Nguyên, nhà máy nhiệt điện than, và khói đốt rơm trên cánh đồng Hải Dương cũ; bù lại, gió biển giúp phần nội đô ven biển thoáng hơn Hà Nội trong nhiều ngày. Mùa xấu vẫn là mùa đông, nhưng những ngày có gió từ biển thổi vào, chỉ số thường dịu đi nhanh.
Từ tháng 7/2025, Hải Phòng hợp nhất với Hải Dương thành một thành phố trực thuộc trung ương lớn, trải từ đồng bằng nội địa ra tới biển. Bài này đi theo từng vùng, nói theo loại nguồn, và hướng dẫn tra số liệu chính thức. Không có con số đo nào được đưa ra ở đây, vì số thay đổi theo từng ngày và từng trạm.
Cảng biển và dòng xe container
Hải Phòng là cửa ngõ biển lớn nhất miền Bắc, với các bến cảng trải từ Đình Vũ ra cửa Lạch Huyện. Mỗi ngày có rất nhiều xe container, xe đầu kéo chạy giữa cảng và các khu công nghiệp ở Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, Hà Nội. Động cơ diesel của xe nặng là nguồn thải bụi mịn và khí NOx đáng kể. Bụi đường, bụi phanh, bụi lốp bị cuốn lên mỗi lần xe chạy qua cũng góp thêm.
Những tuyến có lưu lượng xe nặng lớn như đường dẫn ra cảng, quốc lộ 5, cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, đường ven biển và các tuyến xuyên khu công nghiệp là nơi khói xe đậm nhất. Nhà dân sát những tuyến này, đặc biệt các ki-ốt, quán nước ven đường, chịu bụi trực tiếp nhiều giờ trong ngày. Những bãi đỗ xe container, nơi xe nổ máy chờ, cũng là điểm nóng ít ai để ý.
Những năm gần đây, nhiều tuyến đường mới được mở để tách dòng xe nặng khỏi khu dân cư, và việc phân luồng, cấm giờ đối với xe tải trong nội đô cũng giúp giảm khói ở các phố trung tâm. Tuy vậy, khi một tuyến mới mở, khu dân cư dọc tuyến đó lại trở thành nơi nhận khói. Người định mua nhà ven một tuyến đường mới nên hỏi trước tuyến đó có phải là đường dành cho xe container hay không.
Tàu biển cập cảng cũng có khí thải từ động cơ phụ chạy liên tục để cấp điện. Các cảng lớn trên thế giới đang chuyển sang cấp điện bờ cho tàu, và đây là hướng được nhắc tới ở nhiều cảng Việt Nam. Với người dân, phần dễ cảm nhận nhất vẫn là xe tải trên đường, không phải tàu ngoài bến.
Cụm xi măng, mỏ đá vôi và nhiệt điện
Vùng Kinh Môn của Hải Dương cũ và vùng Thuỷ Nguyên của Hải Phòng có núi đá vôi, nên từ lâu đã là nơi tập trung nhà máy xi măng, lò vôi, mỏ khai thác đá và các trạm nghiền. Bụi từ khai thác, nổ mìn, nghiền đá và xe chở đá, chở clinker là bụi thô dễ thấy, bám trắng mái nhà, lá cây. Ống khói lò nung xi măng còn có bụi mịn và khí thải đốt nhiên liệu. Các nhà máy lớn có nghĩa vụ lắp lọc bụi và quan trắc tự động, nhưng bụi phát tán từ khâu khai thác và vận chuyển vẫn là chuyện người dân xung quanh hay than phiền.
Khu vực Chí Linh (Hải Dương cũ) và vùng ven Thuỷ Nguyên có các nhà máy nhiệt điện chạy than. Nhiệt điện than thải bụi, SO2, NOx qua ống khói cao, nên tác động thường lan rộng chứ không chỉ quanh nhà máy; ngoài ra còn bãi chứa than và bãi xỉ nếu không được che phủ, tưới ẩm đúng cách. Mức ảnh hưởng tới một khu dân cư cụ thể phụ thuộc nhiều vào hướng gió từng mùa.
Điều người sống trong vùng này nên biết là bụi thô và bụi mịn đi theo hai đường khác nhau. Bụi thô từ mỏ, xe chở đá rơi xuống gần, bạn thấy được trên bậu cửa. Bụi mịn từ ống khói và động cơ đi xa hơn, không thấy được, chỉ đo được. Một khu nhà không thấy bụi bám trắng chưa chắc là không có bụi mịn, và ngược lại một khu bụi trắng mái nhà chưa chắc nặng bụi mịn hơn nơi khác.
Đặc điểm từng vùng của Hải Phòng mới
Tên vùng ghi theo cách gọi quen thuộc (quận, huyện cũ) để người dân dễ hình dung, vì cấp huyện đã bỏ từ giữa năm 2025.
| Vùng | Nguồn chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nội đô Hải Phòng cũ (Lê Chân, Ngô Quyền, Hồng Bàng…) | Giao thông, xây dựng, xe ra vào cảng | Gió biển giúp tan bụi nhanh hơn nhiều đô thị nội địa |
| Đình Vũ, Hải An, đường ra cảng | Xe container, bãi xe, cảng, khu công nghiệp | Đậm nhất dọc tuyến xe nặng |
| Thuỷ Nguyên, Kinh Môn | Xi măng, mỏ đá vôi, nhiệt điện | Bụi thô dễ thấy, theo hướng gió |
| Chí Linh | Nhiệt điện than, giao thông quốc lộ 18 | Vùng đồi núi cũng có đốt thực bì mùa khô |
| Đồng bằng Hải Dương cũ (Gia Lộc, Thanh Hà, Ninh Giang…) | Đốt rơm rạ, đốt cành vải, làng nghề nhỏ | Hai đợt đốt rơm trong năm |
| Thành phố Hải Dương cũ | Giao thông quốc lộ 5, xây dựng | Nằm giữa hai đầu Hà Nội và cảng nên xe quá cảnh nhiều |
Đặc điểm ở vùng này không nói được cho vùng kia. Khi đọc số liệu, hãy tìm trạm thuộc đúng vùng mình đang sống.
Gió biển: lợi thế không phải ngày nào cũng có
Những ngày gió từ biển thổi vào, thường gặp vào mùa hè và những buổi chiều có gió đất – gió biển rõ, không khí vùng ven biển được pha loãng nhanh. Đó là lý do cùng mùa, nội đô Hải Phòng nhiều ngày dễ thở hơn Hà Nội dù có cảng lớn và công nghiệp nặng.
Ngược lại, mùa đông gió mùa đông bắc thổi từ đất liền ra biển, mang theo khói bụi từ vùng đồng bằng và vùng công nghiệp phía đông bắc. Khi có những ngày lặng gió kèm nghịch nhiệt, Hải Phòng cũng có những buổi sáng mờ đục như Hà Nội. Không nên vì nghĩ "thành phố biển thì trong lành" mà chủ quan bỏ qua cảnh báo trong những ngày này.
Một hiện tượng khác của vùng ven biển là hơi muối. Không khí mặn không phải là ô nhiễm theo nghĩa thông thường, nhưng các hạt muối li ti có thể được thiết bị đo bụi ghi nhận, nhất là những ngày gió biển mạnh, sóng lớn. Vì vậy một trạm sát bờ biển đôi khi cho số bụi nhỉnh lên trong những ngày trời trong, gió to; người đọc số liệu nên biết điều này để không nhầm với khói công nghiệp.
Vùng Hải Dương cũ nằm sâu trong đất liền không có lợi thế gió biển. Vào mùa đông, không khí ở đây gần với kiểu đồng bằng như Hưng Yên, Bắc Ninh hơn là kiểu ven biển. Người ở thành phố Hải Dương cũ nên theo nhịp mùa của vùng đồng bằng: cảnh giác từ tháng 11 tới tháng 3 và trong hai mùa đốt rơm.
Đồng bằng Hải Dương cũ: rơm rạ, cành vải và làng nghề nhỏ
Phần lớn diện tích Hải Dương cũ là đồng bằng trồng lúa, rau màu và vùng vải thiều nổi tiếng ở Thanh Hà. Nguồn ô nhiễm không khí ở đây ít liên quan tới cảng hay xi măng, mà gắn với nhịp mùa vụ. Sau mỗi vụ gặt, khoảng cuối tháng 5 sang tháng 6 và khoảng tháng 10, rơm rạ được đốt ngay trên ruộng. Những buổi chiều tối lặng gió, khói nằm sát mặt đất, tràn vào các thôn xóm và theo gió đi khá xa về phía các đô thị.
Vùng vải có thêm một đợt khói nhỏ hơn sau mùa thu hoạch và cắt tỉa: cành, lá vải được gom lại đốt. Lượng không lớn bằng rơm rạ nhưng diễn ra rải rác trong nhiều tuần, sát nhà dân. Một số làng nghề nhỏ như làm bánh, chế biến nông sản, đúc, rèn cũng dùng lò đốt than hoặc củi, khói tập trung trong phạm vi làng.
Với người ở vùng đồng bằng, cách hữu ích nhất là biết trước lịch mùa vụ của địa phương mình. Trong những tuần đốt rơm, thu quần áo vào sớm, đóng cửa lúc chiều tối, không cho trẻ chơi gần ruộng đang đốt. Nhiều hợp tác xã đã thử cuộn rơm bán làm thức ăn gia súc, làm nấm, hoặc dùng chế phẩm ủ rơm tại ruộng; đây là hướng giảm khói lâu dài mà người dân có thể đề xuất tại các buổi họp thôn.
Tra số liệu và tự bảo vệ
Hải Phòng có mạng trạm quan trắc không khí tự động ở nội đô và một số khu công nghiệp, do Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố theo dõi; Hải Dương cũ cũng có trạm riêng. Kết quả được công bố trên cổng thông tin của Sở hoặc thành phố và một phần trên hệ thống quan trắc quốc gia. Trong giai đoạn sau sáp nhập, có thể phải tìm theo cả tên cũ để thấy đủ trạm.
Với người sống sát tuyến xe container: giữ cửa phía đường đóng vào giờ cao điểm xe nặng (thường là ban đêm và sáng sớm khi xe tải được phép chạy nhiều hơn), lau bụi bằng khăn ẩm, trồng cây bụi lá dày ở ban công hoặc hàng rào để chặn bụi thô. Người làm nghề lái xe, bốc xếp ở cảng nên đeo khẩu trang lọc bụi mịn đúng chuẩn khi làm việc ngoài trời lâu giờ.
Với người sống gần mỏ đá, nhà máy xi măng: ghi lại những lần bụi bất thường, nổ mìn sai giờ, xe chở vật liệu không che phủ, rồi phản ánh với chính quyền xã hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Khi ho kéo dài, khó thở, cay mắt dai dẳng, đi khám để bác sĩ đánh giá, đừng tự chịu đựng qua mùa.
Câu hỏi thường gặp
Hải Dương sau sáp nhập thuộc đâu?
Từ tháng 7/2025, tỉnh Hải Dương hợp nhất với thành phố Hải Phòng thành thành phố Hải Phòng mới, trực thuộc trung ương. Khi tra số liệu không khí vùng Hải Dương cũ, có thể cần tìm theo cả tên cũ trong giai đoạn dữ liệu đang được gộp.
Thành phố biển như Hải Phòng có ít ô nhiễm không khí hơn Hà Nội không?
Những ngày có gió biển, nội đô Hải Phòng thường thoáng hơn. Nhưng mùa đông gió thổi từ đất liền ra, cộng với cảng, xi măng, nhiệt điện, nên vẫn có những đợt bụi đáng kể. Không nên chủ quan chỉ vì là thành phố ven biển.
Bụi trắng bám mái nhà gần mỏ đá có nguy hiểm không?
Đó chủ yếu là bụi thô từ khai thác và vận chuyển đá, gây kích ứng mắt, mũi, họng và làm bẩn nhà cửa. Bụi mịn từ ống khói và động cơ không nhìn thấy được nhưng đi xa hơn. Cả hai đều nên được giảm tiếp xúc, và có triệu chứng kéo dài thì nên đi khám.
Sống sát đường ra cảng nên làm gì để giảm bụi?
Đóng cửa phía đường trong giờ xe nặng chạy nhiều, bố trí phòng ngủ ở phía trong, lau bụi bằng khăn ẩm, trồng cây bụi lá dày để chặn bụi thô. Nếu dùng máy lọc, ưu tiên phòng ngủ và đóng cửa phòng khi chạy.
Nhà máy nhiệt điện than ảnh hưởng xa tới đâu?
Khí thải từ ống khói cao có thể đi xa nhiều cây số tuỳ hướng gió, nên tác động lan rộng hơn so với bụi thô từ bãi than. Mức ảnh hưởng tới một khu cụ thể cần xem số liệu quan trắc và hướng gió từng mùa, không thể đoán chỉ bằng khoảng cách.
Phản ánh xe chở đá, chở than không che phủ ở đâu?
Ghi lại biển số xe nếu an toàn, thời gian, tuyến đường, ảnh hoặc video, rồi phản ánh với chính quyền xã sở tại, lực lượng quản lý giao thông hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của thành phố.