Ở Lào Cai (gồm Yên Bái cũ), Sơn La, Điện Biên và Lai Châu, không khí thường xấu nhất vào cuối mùa khô, khoảng từ tháng 2 tới tháng 4, khi người dân đốt nương rẫy chuẩn bị gieo trồng, rừng khô dễ cháy, và khói từ các vùng núi lân cận ở Lào, Thái Lan, Myanmar cùng lúc bay sang; khói đọng lại trong các lòng chảo, thung lũng nên có những ngày trời mờ đục, mặt trời đỏ ối dù cách xa mọi nhà máy. Phần lớn thời gian còn lại trong năm, Tây Bắc có không khí thuộc loại tốt nhất cả nước.
Người dưới xuôi lên Tây Bắc mùa xuân đôi khi ngạc nhiên khi thấy núi rừng chìm trong lớp mù xám, tưởng là sương. Bài này giải thích lớp mù đó từ đâu ra, vì sao nó nặng ở lòng chảo hơn ở sườn núi, vùng nào trong bốn tỉnh có thêm nguồn công nghiệp, và người dân, du khách nên làm gì trong mùa khói.
Mùa khói Tây Bắc rơi vào khi nào
Khí hậu Tây Bắc chia hai mùa rõ: mùa mưa từ khoảng tháng 5 tới tháng 9, mùa khô từ tháng 10 tới tháng 4 năm sau. Đầu mùa khô, cây cỏ còn ẩm, ít cháy. Càng về cuối mùa khô, từ khoảng tháng 2, độ ẩm giảm, gió tây khô nóng xuất hiện ở một số thung lũng, cỏ tranh, lau lách và cành lá trên nương khô cong. Đây cũng là lúc người dân dọn nương để kịp gieo ngô, lúa nương khi những cơn mưa đầu mùa tới.
Vì thế mùa khói thường bắt đầu từ cuối tháng 2, dày nhất trong tháng 3 và nửa đầu tháng 4, rồi tan dần khi có mưa giông. Năm nào mưa đến sớm, mùa khói ngắn; năm khô hạn kéo dài, mùa khói có thể lấn sang tháng 5. Thời điểm cụ thể mỗi năm mỗi khác, nên nên theo dõi bản tin thời tiết và cảnh báo cháy rừng thay vì dựa vào một ngày cố định.
Trong mùa này, nhiều ngày mặt trời buổi chiều chỉ còn là một quả cầu cam nhạt, tầm nhìn xa giảm hẳn, người đi đường ngửi thấy mùi khói cỏ cháy. Những ngày ấy, các con số đo bụi mịn ở trung tâm tỉnh lỵ miền núi có thể không kém gì đô thị lớn dưới xuôi, dù quanh đó gần như không có nhà máy.
Ba nguồn khói chồng lên nhau
Nguồn đầu tiên là đốt nương rẫy. Canh tác trên đất dốc của nhiều dân tộc vùng cao gắn với việc phát dọn, đốt cành lá, cỏ dại trước khi gieo trồng; tro được coi là phân bón cho vụ mới. Việc đốt diễn ra cùng lúc ở rất nhiều nương trên một vùng rộng, mỗi đám không lớn nhưng cộng lại thành lượng khói đáng kể. Chính quyền các tỉnh nhiều năm nay hướng dẫn đốt có kiểm soát, đốt theo lịch, làm đường băng cản lửa để tránh cháy lan vào rừng.
Nguồn thứ hai là cháy rừng. Rừng thông, rừng tre nứa, rừng trồng và thảm cỏ khô mùa này rất dễ bắt lửa, một đám đốt nương mất kiểm soát hay một tàn lửa vô ý cũng có thể gây cháy lan. Cháy rừng tạo ra lượng khói lớn trong thời gian ngắn, có thể bao phủ cả một thị trấn trong nhiều giờ. Những năm khô hạn, các tỉnh Tây Bắc thường đặt cảnh báo cháy rừng ở cấp cao trong nhiều tuần liền.
Nguồn thứ ba ít người để ý là khói từ ngoài biên giới. Mùa khô ở vùng thượng nguồn sông Mê Kông, các vùng núi của Lào, bắc Thái Lan và Myanmar cũng đốt nương, cháy rừng cùng thời điểm. Nhiều nghiên cứu khu vực đã ghi nhận khối khói lớn bao phủ cả bán đảo Đông Dương vào tháng 3, tháng 4, và gió tây có thể mang khói sang Tây Bắc Việt Nam. Vì vậy, kể cả khi trong tỉnh ít đốt, trời vẫn có thể mù.
Lòng chảo và thung lũng: nơi khói nằm lại
Địa hình Tây Bắc là núi cao xen những lòng chảo, thung lũng hẹp, nơi tập trung dân cư và đô thị. Cánh đồng Mường Thanh ở Điện Biên Phủ, lòng chảo thành phố Sơn La, thung lũng Mường Lò ở Nghĩa Lộ, thị xã Than Uyên hay các thị trấn ven sông Đà đều có chung một đặc điểm: đêm mùa khô, không khí lạnh từ sườn núi trôi xuống đáy, nằm lại cùng khói, sáng ra mù đặc.
Ban ngày khi nắng lên, lớp mù dâng cao dần nhưng nhiều khi chưa kịp tan hết thì chiều tối lại có thêm khói mới từ các nương đang đốt quanh đó. Vòng lặp này khiến những thành phố lòng chảo như Điện Biên Phủ có thể mù khói liên tục nhiều ngày trong tháng 3, trong khi một bản làng trên sườn núi cao hơn vài trăm mét lại thoáng hơn.
Các cao nguyên rộng như Mộc Châu, Sìn Hồ thông thoáng hơn lòng chảo, nhưng vẫn chịu khói từ khu vực xung quanh. Sa Pa nằm cao, gió mạnh, ít khi bị khói đọng lâu như dưới thung lũng, dù vẫn có những ngày nhìn xuống thung lũng Mường Hoa chỉ thấy một biển mù xám.
Bốn tỉnh, bốn đặc điểm riêng
Lào Cai mới (gồm Yên Bái cũ). Ngoài mùa khói, vùng này có khu công nghiệp luyện kim màu, hoá chất, phân bón gần thành phố Lào Cai và mỏ quặng apatit; vùng Yên Bái cũ có mỏ đá trắng, nhà máy nghiền bột đá và xi măng ở Lục Yên, Yên Bình. Khói bụi công nghiệp tập trung cục bộ quanh các khu này. Thành phố cửa khẩu có thêm xe hàng xuất nhập khẩu.
Sơn La. Ít công nghiệp nặng; thuỷ điện lớn không gây ô nhiễm không khí. Nguồn chính là đốt nương, cháy rừng và khói từ nước bạn. Thành phố Sơn La nằm trong thung lũng hẹp nên khói đọng rõ. Mộc Châu thoáng hơn, có thêm khói đốt cành tỉa của vùng cây ăn quả.
Điện Biên. Giáp Lào, gần nguồn khói xuyên biên giới nhất. Lòng chảo Mường Thanh rộng lớn nhưng kín gió, là nơi khói đọng lâu nhất trong mùa khô. Vùng Mường Nhé, Mường Chà nhiều rừng, nguy cơ cháy rừng cao.
Lai Châu. Tỉnh núi cao, dân thưa, ít công nghiệp. Mùa khói chủ yếu do đốt nương và cháy rừng; thị trấn ven thung lũng như Than Uyên, Tân Uyên chịu khói đọng rõ hơn vùng cao như Sìn Hồ.
Vì sao đốt nương khó bỏ và điều đang thay đổi
Nhìn từ dưới xuôi, đốt nương dễ bị coi là thói quen lạc hậu cần cấm hẳn. Nhưng với nhiều gia đình vùng cao, đó là cách duy nhất họ có để dọn một sườn đồi dốc đầy cỏ tranh và cành cây trong vài ngày, bằng sức người, trước khi mưa tới. Không có máy móc nào lên được những nương dốc ấy, thuê người phát dọn thì tốn kém, còn tro sau khi đốt giúp đất bạc màu có thêm chút dinh dưỡng cho vụ ngô.
Vì vậy, cách làm của nhiều địa phương không phải cấm tuyệt đối mà là quản lý: đăng ký đốt với thôn bản, đốt theo lịch chung, không đốt trong những ngày cảnh báo cháy rừng cấp cao, làm đường băng cản lửa quanh nương, có người canh tới khi tắt hẳn. Song song là các chương trình chuyển một phần nương sang trồng cây lâu năm như cây ăn quả, chè, quế, cây dược liệu dưới tán rừng, vốn không cần đốt hằng năm.
Những thay đổi này chậm, phụ thuộc vào sinh kế của người dân. Khi một gia đình có nguồn thu ổn định từ cây lâu năm, họ ít phải phát đốt nương mới. Người dưới xuôi lên Tây Bắc mùa xuân, nếu khó chịu vì khói, cũng nên hiểu lớp mù ấy gắn với cuộc sống của những người đang trồng ngô trên đá, không đơn giản là chuyện ý thức.
Người dân và du khách làm gì trong mùa khói
Mùa khói không kéo dài cả năm, và có thể chuẩn bị trước. Những việc dưới đây phù hợp với điều kiện vùng cao:
- Theo dõi bản tin thời tiết, cảnh báo cháy rừng của tỉnh trên đài, loa phát thanh xã và các kênh chính thức; những ngày cấp cảnh báo cao thường trùng với những ngày khói dày.
- Trong những ngày mù khói, hạn chế cho trẻ nhỏ, người già và người có bệnh hô hấp làm việc nặng ngoài trời; dời việc lên nương sang sáng sớm trên sườn cao hoặc khi trời có gió.
- Khi tham gia đốt nương, đốt theo đúng lịch và hướng dẫn của xã, làm đường băng cản lửa, có người canh tới khi tắt hẳn, không đốt khi gió to; tránh đứng ở phía cuối gió trong khói.
- Trong nhà, đóng cửa khi khói tràn xuống bản, mở cửa vào lúc trời có gió; nếu đun bếp củi trong nhà, giữ khói thoát ra ngoài tốt nhất có thể.
- Du khách đi Tây Bắc tháng 3, tháng 4 nên mang khẩu trang lọc bụi mịn, đặc biệt nếu trong đoàn có người hen suyễn; cân nhắc chọn điểm nghỉ ở vùng cao thoáng thay vì đáy lòng chảo.
- Khi thấy cháy rừng, báo ngay cho trưởng bản, chính quyền xã hoặc lực lượng kiểm lâm; không tự xông vào dập lửa lớn.
Trẻ ho kéo dài, thở nhanh, khò khè, người lớn khó thở tăng dần hay đau ngực trong mùa khói nên được đưa tới trạm y tế xã hoặc bệnh viện gần nhất để khám, không tự mua thuốc dùng kéo dài.
Tra số liệu ở vùng núi
Mỗi tỉnh Tây Bắc có ít nhất một trạm quan trắc không khí tự động ở trung tâm tỉnh, do Sở Nông nghiệp và Môi trường theo dõi; số liệu công bố trên cổng thông tin của tỉnh và hệ thống quan trắc quốc gia. Vì địa bàn rộng, núi non chia cắt, số của một trạm ở tỉnh lỵ chỉ phản ánh tốt cho khu vực quanh đó; bản làng cách vài chục cây số có thể khác hẳn.
Ảnh vệ tinh về điểm cháy và lớp khói, được các cơ quan khí tượng và kiểm lâm sử dụng, cho cái nhìn toàn vùng: khói đang tập trung ở đâu, có đang di chuyển về phía mình không. Các bản tin cảnh báo cháy rừng của tỉnh dựa trên những dữ liệu này, nên theo dõi bản tin chính thức là cách đơn giản nhất cho người dân.
Với người sống trong bản xa trạm đo, mắt thường vẫn là công cụ tốt: khi không còn nhìn rõ dãy núi đối diện mà mình vẫn thấy hằng ngày, khi ngửi thấy mùi khói cỏ trong nhà, đó là lúc nên áp dụng các việc tự bảo vệ đã nói ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khói ở Tây Bắc thường kéo dài bao lâu?
Thường từ cuối tháng 2 tới khoảng giữa tháng 4, dày nhất trong tháng 3, rồi tan dần khi có mưa giông đầu mùa. Năm khô hạn kéo dài, mùa khói có thể lấn sang tháng 5. Thời điểm mỗi năm mỗi khác.
Vì sao Điện Biên Phủ mù khói nhiều ngày liền vào mùa khô?
Thành phố nằm trong lòng chảo Mường Thanh kín gió. Đêm lạnh, không khí lạnh và khói từ các nương xung quanh trôi xuống đáy lòng chảo và nằm lại. Khói từ vùng núi nước bạn gần biên giới cũng góp thêm vào lớp mù này.
Khói ở Tây Bắc có phải do nhà máy không?
Phần lớn không. Nguồn chính là đốt nương rẫy, cháy rừng và khói từ các vùng núi lân cận ngoài biên giới cùng mùa khô. Nguồn công nghiệp chỉ tập trung cục bộ quanh một số khu như khu công nghiệp gần thành phố Lào Cai hay vùng mỏ đá Yên Bái cũ.
Đi du lịch Tây Bắc tháng 3 cần chuẩn bị gì?
Mang khẩu trang lọc bụi mịn, nhất là khi trong đoàn có người hen suyễn hoặc trẻ nhỏ. Theo dõi cảnh báo cháy rừng, cân nhắc nghỉ ở vùng cao thoáng như Sa Pa, Mộc Châu thay vì đáy lòng chảo, và đóng kính xe khi đi qua vùng khói dày.
Đốt nương thế nào để giảm khói và tránh cháy rừng?
Đốt theo lịch và hướng dẫn của xã, làm đường băng cản lửa, không đốt khi gió to, có người canh tới khi tắt hẳn. Nhiều nơi khuyến khích băm ủ cành lá làm phân thay vì đốt toàn bộ, vừa giảm khói vừa giữ được độ ẩm cho đất.
Thấy cháy rừng thì báo cho ai?
Báo ngay cho trưởng bản, chính quyền xã hoặc lực lượng kiểm lâm gần nhất. Không tự xông vào dập đám cháy lớn, giữ khoảng cách an toàn và tránh đứng ở hướng khói bay tới.