Nước hồ chuyển màu xanh đặc như sơn, nổi váng xanh hay xanh lam dọc bờ và có mùi tanh, mùi cỏ thối là dấu hiệu thường gặp của hiện tượng tảo nở hoa: tảo và vi khuẩn lam sinh sôi bùng phát vì nước hồ thừa chất dinh dưỡng từ nước thải, gặp thêm nắng nóng và nước đứng yên. Phần lớn đợt nở hoa chỉ gây mất mỹ quan và mùi khó chịu, nhưng một số loài vi khuẩn lam có thể sinh độc tố, nên nguyên tắc an toàn là không tiếp xúc trực tiếp với nước, không cho trẻ nhỏ và thú cưng lại gần mép nước.
Bài này giải thích tảo nở hoa xảy ra thế nào, vì sao hồ đô thị Việt Nam dễ gặp, cách nhận biết qua mắt thường, ai cần tránh, những việc đang được làm để xử lý hồ và cư dân quanh hồ nên phản ứng ra sao. Không có chỉ số đo cụ thể ở đây; tình trạng từng hồ bạn theo dõi qua thông báo của cơ quan quản lý.
Tảo nở hoa là gì
Trong mọi hồ nước tự nhiên đều có tảo và vi khuẩn lam, những sinh vật nhỏ quang hợp như cây xanh. Ở mức bình thường chúng là thức ăn cho cá, tôm, góp phần tạo oxy. Khi điều kiện thuận lợi bất thường, chúng sinh sôi nhanh đến mức phủ kín mặt nước, làm nước đổi màu, gọi là tảo nở hoa. Từ nở hoa ở đây không liên quan tới hoa thật, chỉ ý chỉ sự bùng phát dày đặc.
Điều kiện thuận lợi gồm ba thứ. Một là dư chất dinh dưỡng, chủ yếu là nitơ và phốt pho từ nước thải sinh hoạt, nước rửa đường, phân bón, thức ăn thừa cho cá. Hai là ánh nắng và nhiệt độ cao. Ba là nước tĩnh, ít trao đổi. Hồ đô thị ở Việt Nam thường hội đủ cả ba vào mùa hè, nhất là những hồ nhận nước thải hoặc bị cô lập khỏi hệ thống sông.
Giới khoa học gọi trạng thái nước thừa dinh dưỡng là phú dưỡng. Một hồ phú dưỡng không nhất thiết lúc nào cũng nở hoa, nhưng chỉ cần vài ngày nắng nóng lặng gió là đủ để tảo bùng lên. Khi tảo chết hàng loạt sau đó, chúng phân huỷ, tiêu thụ oxy và sinh mùi, nên đợt nở hoa thường kéo theo mùi hôi và có khi cá chết.
Vì sao hồ đô thị dễ gặp hiện tượng này
Hồ nhận nước thải. Nhiều hồ trong nội đô trước đây là nơi tiếp nhận nước thải của khu dân cư xung quanh. Dù đã có cống bao, vẫn còn những điểm xả lẻ, nước mưa chảy tràn mang theo chất bẩn từ đường phố.
Thức ăn thừa và cho cá ăn tuỳ tiện. Thói quen thả bánh mì, cơm thừa cho cá, phóng sinh với số lượng lớn làm tăng chất hữu cơ trong hồ, góp phần nuôi tảo.
Hồ bị cô lập. Khi các mương nối hồ với sông bị lấp, hồ không còn được thay nước, chất dinh dưỡng tích tụ năm này qua năm khác trong bùn đáy.
Bùn đáy giàu dinh dưỡng. Lớp bùn tích tụ lâu năm giải phóng phốt pho trở lại nước khi đáy hồ thiếu oxy, khiến hồ vẫn nở hoa dù nguồn thải đã giảm.
Nắng nóng kéo dài. Những đợt nắng nóng đầu hè, nhiệt độ nước tăng nhanh, mặt hồ lặng gió là thời điểm hay gặp tảo nở hoa nhất.
Nhận biết bằng mắt thường
Bạn không thể biết chắc tảo có độc hay không bằng mắt, nhưng có thể nhận ra hồ đang có đợt nở hoa để giữ khoảng cách. Bảng dưới gom các dấu hiệu thường được mô tả.
| Dấu hiệu | Mô tả | Mức cần thận trọng |
|---|---|---|
| Nước xanh đặc như sơn | Màu xanh lá đậm, đục, không nhìn thấy đáy | Cao, tránh tiếp xúc |
| Váng xanh dồn vào bờ | Lớp váng như bột hoặc sơn trôi theo gió dạt vào một góc | Cao, vùng váng thường có mật độ tảo lớn nhất |
| Vệt xanh lam, xanh ngọc | Vệt màu lạ ở mép nước khi tảo chết | Cao, dấu hiệu vi khuẩn lam |
| Mùi tanh, mùi cỏ thối | Mùi khó chịu khi đứng gần bờ | Trung bình, tảo đang phân huỷ |
| Nước xanh nhạt, trong | Có tảo ở mức thấp | Thấp, vẫn không nên bơi lội |
Điều quan trọng cần nhớ là hồ trông xanh nhưng không có váng vẫn có thể chứa độc tố, và ngược lại không phải váng xanh nào cũng độc. Chỉ xét nghiệm mới biết chắc, vì vậy cứ coi mọi đợt nở hoa là cần giữ khoảng cách.
Có nguy hiểm không và ai cần tránh
Một số loài vi khuẩn lam có thể sinh độc tố ảnh hưởng gan, hệ thần kinh hoặc gây kích ứng da. Người tiếp xúc trực tiếp với nước có tảo dày đặc, nuốt phải nước, hay hít bụi nước khi có hoạt động trên mặt hồ có thể bị ngứa da, đỏ mắt, đau bụng, buồn nôn. Mức độ phụ thuộc vào loài tảo, nồng độ và thời gian tiếp xúc.
Nhóm cần tránh nhất là trẻ nhỏ, vì hay nghịch nước và dễ nuốt phải; thú cưng, đặc biệt chó, vì hay lội xuống hồ, uống nước và liếm lông dính váng; người câu cá, người làm vệ sinh hồ phải tiếp xúc trực tiếp. Không nên ăn cá câu trong hồ đang nở hoa, không dùng nước hồ tưới rau ăn.
Người đi dạo, tập thể dục quanh hồ ở khoảng cách bình thường gần như không bị ảnh hưởng trực tiếp ngoài cảm giác khó chịu vì mùi. Nếu bạn hoặc con nhỏ đã tiếp xúc với nước hồ có tảo và thấy ngứa da, đau bụng, nôn, hoặc chó có biểu hiện bất thường sau khi lội hồ, hãy đến cơ sở y tế hoặc bác sĩ thú y sớm và kể rõ việc đã tiếp xúc nước hồ.
Những gì có thể làm để xử lý hồ
Xử lý tảo nở hoa có hai lớp: xử lý tình huống khi đang nở hoa và xử lý gốc rễ để hồ không tái diễn. Các cách dưới đây đã được áp dụng hoặc thử nghiệm ở nhiều hồ trong và ngoài nước.
- Chặn nguồn dinh dưỡng: thu gom triệt để nước thải quanh hồ, xử lý điểm xả lẻ; đây là giải pháp gốc rễ nhất.
- Vớt tảo, vớt váng: giảm nhanh lượng tảo trên mặt khi đang nở hoa, tránh tảo chết hàng loạt gây thiếu oxy.
- Sục khí, tạo dòng chảy: tăng oxy, xáo trộn nước, làm giảm điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lam.
- Thay nước, bổ cập nước: với hồ có thể nối thông với sông, đưa nước sạch hơn vào để pha loãng.
- Nạo vét bùn đáy: loại bỏ kho dinh dưỡng tích tụ, thường làm theo chu kỳ vài năm.
- Trồng thực vật thuỷ sinh, thả cá phù hợp: thực vật cạnh tranh dinh dưỡng với tảo, một số loài cá ăn tảo; cần làm có tính toán, không thả tuỳ tiện.
Dùng hoá chất diệt tảo trên diện rộng thường không được khuyến khích vì tảo chết đồng loạt có thể giải phóng độc tố và làm thiếu oxy đột ngột. Việc chọn cách xử lý thuộc về đơn vị quản lý hồ, người dân không tự đổ chế phẩm xuống hồ.
Cư dân quanh hồ nên làm gì
Bạn có thể giảm rủi ro cho gia đình và góp phần giúp hồ phục hồi bằng các việc cụ thể sau.
- Khi thấy nước hồ xanh đặc, có váng: không cho trẻ chơi sát mép nước, dắt chó bằng dây xích, không cho chó lội hay uống nước hồ.
- Không câu cá ăn trong thời gian hồ đang nở hoa, không dùng nước hồ tưới rau hay rửa đồ.
- Ngừng thói quen ném thức ăn thừa xuống hồ cho cá; thả cá phóng sinh nên hỏi đơn vị quản lý hồ, vì số lượng lớn và loài không phù hợp làm hồ xấu đi.
- Không xả nước rửa xe, nước lau nhà có chất tẩy, dầu mỡ ra cống dẫn vào hồ.
- Chụp ảnh, ghi ngày giờ khi thấy váng xanh lam lạ, cá chết, rồi phản ánh cho UBND phường hoặc đơn vị quản lý hồ.
- Tham gia các buổi ra quân vệ sinh hồ, góp ý khi có dự án cải tạo hồ trong khu phố.
Đóng cửa sổ hướng hồ vào những ngày mùi nặng giúp nhà bớt khó chịu; mùi tảo phân huỷ thường nặng nhất vào chiều tối nóng lặng gió.
Theo dõi tình trạng hồ ở đâu
Ở các đô thị lớn, nhiều hồ được giao cho đơn vị dịch vụ công ích quản lý và được quan trắc chất lượng nước định kỳ. Kết quả có thể được đăng trong báo cáo môi trường của thành phố hoặc trên cổng thông tin của cơ quan phụ trách môi trường. Một số hồ lớn có thông báo riêng khi xảy ra sự cố như cá chết, tảo nở hoa diện rộng.
Nếu khu dân cư của bạn có hồ thường xuyên nở hoa mỗi mùa hè, có thể đề nghị qua tổ dân phố để phường kiến nghị lên thành phố kế hoạch xử lý gốc rễ. Đừng dựa vào các bài chia sẻ trên mạng không rõ nguồn về việc hồ nào có độc tố, vì chỉ xét nghiệm mới khẳng định được điều đó.
Một cách theo dõi đơn giản là tự ghi nhận theo mùa: ngày nào nước bắt đầu xanh, có váng, ngày nào hết, có cá chết hay không. Sau một hai năm, những ghi chép này cho thấy hồ hay nở hoa vào tuần nào, sau loại thời tiết nào, giúp gia đình bạn chủ động và giúp tổ dân phố có tư liệu cụ thể khi kiến nghị. Nhiều nhóm cư dân yêu hồ đã làm như vậy và được đơn vị quản lý hồ dùng làm thông tin tham khảo.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ xanh đặc có phải luôn có độc không?
Không phải mọi đợt tảo nở hoa đều sinh độc tố, nhưng bằng mắt thường không phân biệt được. Vì vậy nguyên tắc an toàn là coi mọi hồ đang có nước xanh đặc, váng xanh là cần tránh tiếp xúc trực tiếp, cho tới khi cơ quan quản lý có kết quả.
Đi bộ quanh hồ có tảo nở hoa có sao không?
Đi bộ ở khoảng cách bình thường gần như không bị ảnh hưởng trực tiếp ngoài mùi khó chịu. Rủi ro chủ yếu đến từ việc chạm, nuốt nước hoặc hít bụi nước khi có hoạt động trên mặt hồ. Không cho trẻ nghịch nước và giữ chó bằng dây.
Chó uống nước hồ có tảo thì phải làm sao?
Rửa lông chó bằng nước sạch để nó không liếm váng còn bám, theo dõi sát các biểu hiện như nôn, tiêu chảy, mệt lả, run rẩy. Nếu có dấu hiệu bất thường, đưa ngay đến bác sĩ thú y và kể rõ việc chó đã lội hoặc uống nước hồ.
Có nên ăn cá câu ở hồ đô thị không?
Không nên ăn cá câu trong thời gian hồ đang nở hoa hoặc vừa có cá chết. Ngay cả khi hồ trông bình thường, hồ đô thị thường nhận nước thải nên cá có thể tích luỹ chất bẩn; tốt nhất câu để giải trí và thả lại.
Vì sao hồ đã nạo vét mà vẫn nở hoa?
Nếu nước thải và nước mưa chảy tràn mang dinh dưỡng vẫn vào hồ, tảo sẽ quay lại vào mùa nắng nóng. Nạo vét giảm kho dinh dưỡng trong bùn nhưng chỉ có tác dụng lâu dài khi nguồn thải được chặn và hồ có trao đổi nước.
Tự đổ chế phẩm vi sinh xuống hồ có giúp được không?
Không nên tự làm. Hồ là không gian công cộng, việc xử lý cần đơn vị quản lý đánh giá và chọn phương án. Đổ chế phẩm tuỳ tiện có thể không hiệu quả hoặc gây thiếu oxy đột ngột. Hãy phản ánh và đề xuất qua tổ dân phố, phường.