ONhiem.comÔ Nhiễm
Tiếng ồn, đất, rác và ánh sáng

Đất nhiễm kim loại nặng quanh làng nghề tái chế: nhận biết và chuyện trồng rau ăn

Kim loại nặng như chì, cadimi vào đất quanh làng nghề tái chế bằng cách nào, khu nào có nguy cơ, có nên trồng rau ăn, giảm phơi nhiễm cho trẻ, khi nào xét nghiệm đất.

Small vegetable garden at the edge of a Vietnamese craft village, dark soil beds beside a brick wall and a drainage ditch, piles of scrap metal in the hazy background

Đất quanh các làng nghề tái chế kim loại, ắc quy, linh kiện điện tử có nguy cơ nhiễm kim loại nặng như chì, cadimi, đồng, kẽm vì khói nấu kim loại lắng xuống, nước thải chảy tràn và tro xỉ bị đổ ra vườn, ra ruộng; kim loại nặng không phân huỷ nên tồn tại trong đất rất lâu, và mắt thường không nhìn ra được, muốn biết chắc phải xét nghiệm. Rau ăn lá và rau củ trồng trên đất này có thể hấp thu kim loại, còn trẻ nhỏ chơi đất, bò trên nền nhà bụi là nhóm cần bảo vệ trước tiên.

Bài này giải thích kim loại nặng đi vào đất bằng những đường nào, khu vực nào trong làng nghề có nguy cơ cao hơn, chuyện trồng rau ăn có nên hay không, cách giảm phơi nhiễm hằng ngày cho trẻ và người lớn, khi nào nên lấy mẫu đất đi xét nghiệm. Bài không đưa con số đo của địa phương cụ thể nào; kết quả quan trắc chính thức bạn hỏi chính quyền xã hoặc Sở phụ trách môi trường nơi bạn ở.

Kim loại nặng vào đất bằng những đường nào

Khói và bụi từ lò nấu. Nấu chảy chì từ ắc quy cũ, nấu nhôm, đồng, kẽm phế liệu trong lò thủ công ở nhiệt độ cao sinh ra khói chứa hạt kim loại rất mịn. Những hạt này bay theo gió rồi lắng xuống mái nhà, sân, vườn, ruộng quanh xưởng. Năm này qua năm khác, lớp đất mặt tích tụ dần.

Nước thải và axit. Phá dỡ ắc quy đổ ra dung dịch axit có chì; tẩy rửa, mạ kim loại thải ra nước chứa kim loại. Nước này thường chảy theo rãnh, mương ra kênh tưới, ngấm vào đất hai bên mương và đi vào ruộng khi bơm nước tưới.

Tro, xỉ và vụn phế liệu. Xỉ sau khi nấu, vỏ ắc quy vỡ, vụn bảng mạch thường bị đổ ra bãi trống, dùng san nền, lấp ao hay rải đường làng. Đây là nguồn tập trung, có thể làm một mảnh đất nhỏ nhiễm nặng hơn hẳn xung quanh.

Bụi theo người và xe. Công nhân mặc quần áo làm việc về nhà, xe chở phế liệu đi qua ngõ, phơi phế liệu trên sân là những con đường đưa bụi kim loại vào tận trong nhà, không chỉ ngoài vườn.

Vì sao kim loại nặng ở lại trong đất rất lâu

Khác với chất hữu cơ có thể bị vi sinh vật phân huỷ, kim loại là nguyên tố, không phân huỷ được. Khi vào đất, chúng bám vào các hạt sét, chất mùn và các khoáng chất, phần lớn nằm lại ở lớp đất mặt vài chục phân, nơi rễ rau phát triển và trẻ nhỏ hay chơi đùa. Chúng chỉ giảm đi khi đất bị xói mòn, bị đào bỏ, hoặc bị cây hút lên rồi mang đi.

Độ chua của đất ảnh hưởng nhiều tới việc kim loại nằm yên hay di chuyển. Đất chua làm nhiều kim loại dễ hoà tan hơn, cây dễ hút hơn và kim loại dễ ngấm xuống nước ngầm hơn. Đất có nhiều chất hữu cơ, độ chua ở mức gần trung tính thì kim loại bị giữ chặt hơn. Đó là lý do một số biện pháp cải tạo dùng vôi và phân hữu cơ để giảm lượng kim loại mà cây hút được, dù tổng lượng trong đất không đổi.

Vì tồn tại lâu, ngay cả khi làng nghề đã ngừng nấu kim loại hay chuyển vào cụm công nghiệp, đất cũ vẫn có thể còn nhiễm trong nhiều năm. Người mua đất, thuê đất ở khu từng có xưởng tái chế nên biết lịch sử sử dụng của mảnh đất trước khi làm vườn.

Khu đất nào có nguy cơ cao hơn

Mắt thường không nhận ra đất nhiễm kim loại. Những dấu hiệu gián tiếp sau giúp bạn đánh giá nguy cơ để quyết định có cần xét nghiệm hay không:

  • Đất nằm sát hoặc cuối hướng gió của xưởng nấu kim loại, nấu chì, lò thủ công từng hoạt động nhiều năm.
  • Đất ven mương, rãnh từng nhận nước thải của xưởng, ruộng được bơm nước từ kênh đó để tưới.
  • Nền được san lấp bằng xỉ, vụn phế liệu, đất đổ từ khu xưởng cũ; đất có lẫn mảnh nhựa vỏ ắc quy, mảnh kim loại, cục xỉ màu xám đen.
  • Sân, vườn từng dùng làm nơi phá dỡ, phân loại, phơi phế liệu.
  • Khu vực mà cây trồng còi cọc bất thường dù chăm bón đủ, mặc dù dấu hiệu này có nhiều nguyên nhân khác.

Không có dấu hiệu nào ở trên không có nghĩa đất chắc chắn sạch, và có dấu hiệu cũng chưa chắc đất nhiễm vượt ngưỡng. Chúng chỉ giúp bạn biết nên ưu tiên kiểm tra mảnh nào trước.

Có nên trồng rau ăn trên đất nghi nhiễm

Các loại cây hút kim loại khác nhau. Rau ăn lá như rau muống, cải, xà lách, rau ngót và các loại rau củ như cà rốt, củ cải, khoai thường tích kim loại nhiều hơn so với cây ăn quả như cà chua, bầu bí, đậu quả, vì kim loại hay dồn ở rễ và lá hơn ở quả. Rau muống trồng dưới mương nhận nước thải là loại đáng lo nhất vì vừa ngập trong nước ô nhiễm vừa ăn phần thân lá.

Ngoài phần cây hút từ đất, bụi đất bám trên bề mặt lá cũng là đường phơi nhiễm quan trọng, nhất là rau lá có nếp gấp, mặt lá nhám. Rửa kỹ nhiều lần dưới vòi nước chảy, bóc bỏ lá ngoài, gọt vỏ củ giúp giảm phần bụi bám, nhưng không loại được phần đã nằm trong mô cây.

Nếu đất chưa được xét nghiệm và nằm trong vùng có nguy cơ, cách an toàn là không trồng rau ăn trực tiếp xuống đất, chuyển sang trồng trong thùng, luống nâng có lót đáy với đất sạch mua về hoặc lấy từ nơi xa nguồn ô nhiễm, tưới bằng nước sạch. Dùng đất vườn cũ để trồng hoa, cây cảnh, cây lấy bóng mát thay vì rau. Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai trong nhà là lý do để thận trọng hơn.

Trẻ nhỏ và bụi đất: nhóm cần bảo vệ trước

Trẻ dưới sáu tuổi hay bò, chơi đất, cho tay và đồ chơi vào miệng, nên nuốt phải bụi đất nhiều hơn người lớn rất nhiều so với cân nặng. Cơ thể trẻ đang phát triển cũng nhạy cảm hơn với chì. Vì vậy ở vùng làng nghề tái chế, giảm bụi đất trong nhà và quanh nhà là việc quan trọng hàng đầu.

Những việc làm được hằng ngày: lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô; rửa tay cho trẻ trước khi ăn và sau khi chơi ngoài sân; rửa đồ chơi thường xuyên; không cho trẻ chơi ở bãi xỉ, mương, nơi phân loại phế liệu; người làm ở xưởng thay quần áo, tắm rửa trước khi bế con, giặt quần áo làm việc riêng. Phủ cỏ hoặc lát gạch phần sân đất trống nơi trẻ hay chơi cũng giảm bụi đáng kể.

Bài này không chẩn đoán. Nếu gia đình sống lâu năm gần xưởng nấu chì và trẻ có biểu hiện bất thường như chậm phát triển, kém ăn, đau bụng hay mệt mỏi kéo dài, hoặc bạn đơn giản là lo lắng, hãy đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi, kể rõ môi trường sống. Việc có cần xét nghiệm hay không do bác sĩ quyết định.

Lấy mẫu và xét nghiệm đất khi cần biết chắc

Nếu bạn định trồng rau lâu dài, cho trẻ chơi ở sân đất hoặc chuẩn bị mua đất ở khu từng có xưởng, xét nghiệm là cách duy nhất để biết chắc:

  1. Hỏi UBND xã hoặc Sở phụ trách môi trường xem khu vực đã có kết quả quan trắc, điều tra đất của cơ quan nhà nước chưa; nhiều làng nghề đã được khảo sát.
  2. Tìm phòng thí nghiệm, trung tâm quan trắc có năng lực phân tích kim loại nặng trong đất, hỏi trước chỉ tiêu nào được phân tích, cách lấy mẫu và cách gửi.
  3. Lấy mẫu theo hướng dẫn của phòng thí nghiệm: thường lấy nhiều điểm trong mảnh vườn ở lớp đất mặt, trộn đều thành mẫu đại diện, đựng túi sạch, ghi vị trí và ngày lấy.
  4. Lấy riêng mẫu ở chỗ trẻ hay chơi và chỗ định trồng rau nếu hai chỗ khác nhau.
  5. Đọc kết quả bằng cách so với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng đất hiện hành theo đúng loại đất sử dụng, nhờ phòng thí nghiệm giải thích nếu cần.

Chi phí xét nghiệm khác nhau tuỳ số chỉ tiêu, nên hỏi báo giá trước. Nếu kết quả vượt ngưỡng ở diện rộng, đó là căn cứ để kiến nghị chính quyền xử lý, cải tạo.

Giảm rủi ro lâu dài và kiến nghị đúng chỗ

Ở mức hộ gia đình, các biện pháp hiệu quả gồm: phủ kín đất trống bằng cỏ, gạch hoặc lớp đất sạch dày; trồng rau trong luống nâng với đất sạch; bón vôi và phân hữu cơ theo hướng dẫn kỹ thuật để giảm lượng kim loại cây hút được; không đốt rác, đốt dây điện ngoài vườn vì làm tăng thêm kim loại.

Ở mức cộng đồng, việc xử lý đất nhiễm diện rộng, thu gom xỉ, chuyển xưởng nấu kim loại ra khu tập trung có xử lý khí thải là trách nhiệm của chính quyền và các cơ sở sản xuất. Người dân có thể kiến nghị qua tổ dân phố, UBND xã hoặc cổng tiếp nhận phản ánh của tỉnh, thành, kèm thông tin về vị trí bãi xỉ, mương nước thải, xưởng nấu hoạt động.

Nếu sức khoẻ hay tài sản bị thiệt hại và bạn muốn hiểu quyền yêu cầu bồi thường, hãy tra văn bản pháp luật hiện hành về bảo vệ môi trường hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Kiến nghị nên dựa trên kết quả xét nghiệm và nêu loại nguồn, tránh quy kết cho một hộ cụ thể khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng.

Câu hỏi thường gặp

Nhìn màu đất có biết đất nhiễm kim loại nặng không?

Không. Đất nhiễm kim loại nặng thường trông bình thường. Một số dấu hiệu như lẫn xỉ, mảnh vỏ ắc quy, vụn kim loại gợi ý nguy cơ, nhưng muốn biết chắc phải lấy mẫu gửi phòng thí nghiệm có năng lực phân tích.

Rửa rau thật kỹ có loại được chì không?

Rửa kỹ dưới vòi nước chảy, bóc lá ngoài, gọt vỏ củ giúp loại phần bụi đất bám bên ngoài. Phần kim loại cây đã hút vào bên trong thân lá thì rửa không hết, nên trên đất nghi nhiễm vẫn nên trồng rau bằng đất sạch.

Trồng cây ăn quả trên đất nghi nhiễm có an toàn hơn rau không?

Nhìn chung quả tích ít kim loại hơn lá và củ, nên rủi ro thấp hơn. Tuy vậy vẫn nên rửa, gọt vỏ quả và tránh để quả rơi lăn trên đất rồi ăn. Nếu đất nhiễm nặng, hỏi ý kiến cán bộ kỹ thuật nông nghiệp trước khi trồng.

Bao lâu thì đất nhiễm kim loại tự sạch?

Kim loại nặng không phân huỷ nên đất gần như không tự sạch trong vài năm. Lượng kim loại chỉ giảm khi đất bị đào bỏ, phủ lớp đất sạch, xói mòn hoặc được xử lý bằng biện pháp kỹ thuật dưới sự hướng dẫn của chuyên gia.

Có nên cho trẻ xét nghiệm máu chì khi sống gần xưởng tái chế?

Việc xét nghiệm do bác sĩ chỉ định. Nếu lo lắng, bạn đưa trẻ đi khám nhi, kể rõ gia đình sống gần xưởng nấu chì bao lâu, trẻ có hay chơi đất không và các biểu hiện nếu có, để bác sĩ đánh giá.

Mua đất ở làng nghề cũ cần hỏi gì?

Hỏi lịch sử sử dụng mảnh đất: từng làm xưởng, bãi phế liệu, nơi đổ xỉ hay không; hỏi chính quyền xã về kết quả quan trắc đất khu vực. Nếu định làm vườn hay có trẻ nhỏ, cân nhắc xét nghiệm đất trước khi quyết định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138