Cây xanh trong nhà gần như không lọc được bụi mịn, khói xe hay khói đốt ở mức đủ để thay đổi không khí trong một căn phòng thật; để có tác dụng đáng kể, theo nhiều tính toán sẽ cần số chậu nhiều tới mức không ai sống nổi trong phòng. Cây vẫn có giá trị: làm phòng dễ chịu, giúp tinh thần thư thái, nhắc người ta mở cửa chăm cây. Nhưng không nên coi cây là thiết bị bảo vệ sức khoẻ trong mùa ô nhiễm.
Ý tưởng "cây lọc không khí" rất phổ biến, xuất hiện trong nhiều bài quảng cáo cây cảnh với danh sách mười loại cây hút độc. Bài này giải thích ý tưởng đó bắt nguồn từ đâu, vì sao các nhà khoa học sau này đánh giá lại, và nên kỳ vọng gì cho hợp lý.
Ý tưởng cây lọc khí bắt nguồn từ đâu
Phần lớn các danh sách "cây lọc không khí" bắt nguồn từ một nghiên cứu cuối thập niên 1980 của một cơ quan hàng không vũ trụ, tìm cách giữ không khí sạch trong những không gian kín. Các nhà nghiên cứu đặt cây vào những buồng thí nghiệm nhỏ, kín, bơm vào một lượng hoá chất bay hơi, rồi đo thấy nồng độ giảm dần theo thời gian.
Kết quả đó đúng trong điều kiện thí nghiệm, nhưng điều kiện ấy rất khác một căn phòng thật. Buồng thí nghiệm nhỏ và kín hoàn toàn, không có không khí mới từ ngoài vào, chỉ có một lượng hoá chất bơm vào một lần. Phòng ở thật thì lớn hơn nhiều lần, không khí luôn trao đổi với bên ngoài qua cửa và khe hở, còn nguồn ô nhiễm thì liên tục: xe chạy cả ngày, bếp nấu mỗi bữa.
Ngoài ra, phần lớn tác dụng ghi nhận được trong các thí nghiệm như vậy đến từ vi sinh vật trong đất chậu chứ không phải từ lá cây. Và nghiên cứu ban đầu cũng tập trung vào hoá chất bay hơi, không phải bụi mịn, thứ mà người dân thành phố Việt Nam lo nhất.
Từ một kết quả thí nghiệm có giới hạn, qua nhiều lần truyền miệng và quảng cáo, ý tưởng biến thành "đặt vài chậu cây là lọc sạch không khí", một kết luận mà chính những nghiên cứu ban đầu không hề nói.
Các nhà khoa học đánh giá lại thế nào
Tính quy đổi sang phòng thật. Những năm gần đây, một số nhóm nghiên cứu đã tổng hợp hàng chục thí nghiệm cũ và quy đổi kết quả sang điều kiện một căn phòng có thông gió bình thường. Kết luận chung: tốc độ làm sạch của cây quá nhỏ so với tốc độ không khí trao đổi tự nhiên qua cửa và khe hở. Để đạt hiệu quả tương đương với việc thông gió bình thường, cần số chậu cây lên tới hàng trăm, thậm chí hàng nghìn cho một phòng.
Với bụi mịn, tác dụng còn nhỏ hơn. Lá cây có giữ lại một ít bụi bám trên bề mặt, nhất là loại lá nhám, có lông. Nhưng trong một căn phòng, lượng bụi lá giữ được không đáng kể so với lượng bụi lọt vào và lơ lửng trong không khí. Bụi bám trên lá còn có thể bay lại khi có gió quạt.
Ngoài trời khác trong nhà. Cây xanh ngoài đô thị, nhất là hàng cây dày, công viên lớn, có vai trò thật trong việc làm mát, giảm tiếng ồn, giữ bụi ở mức độ khu vực. Nhưng đó là hàng nghìn cây trên diện tích lớn, không thể suy ra cho vài chậu trong phòng khách.
Không có nghĩa là vô ích. Các nghiên cứu về tâm lý cho thấy có cây trong phòng giúp người ta cảm thấy dễ chịu, thư giãn hơn. Đó là lợi ích có thật, chỉ là không phải lợi ích lọc khí.
Cây trong nhà: làm được gì và không làm được gì
Bảng gom lại để gia đình có kỳ vọng đúng khi mua cây cảnh, nhất là khi lựa chọn giữa cây và các biện pháp khác trong mùa bụi.
| Câu hỏi | Câu trả lời ngắn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lọc bụi mịn trong phòng | Gần như không | Cần số lượng cây không thực tế |
| Lọc khói xe, khói đốt rơm | Gần như không | Đóng cửa đúng giờ hiệu quả hơn nhiều |
| Giảm hoá chất bay hơi từ đồ mới | Rất ít trong phòng thật | Thông gió và để đồ mới bay mùi trước hiệu quả hơn |
| Làm phòng dễ chịu, đẹp mắt | Có | Lợi ích tinh thần có thật |
| Tăng độ ẩm | Một chút | Mùa nồm có thể thành bất lợi |
| Thay máy lọc không khí | Không | Hai thứ có vai trò khác nhau |
Nhìn bảng này, cây cảnh nên được chọn vì bạn thích nó, vì nó làm nhà đẹp hơn, chứ không phải vì lời hứa lọc khí.
Mặt trái ít được nhắc: đất chậu, ẩm và nấm mốc
Cây trong nhà cần tưới, đất chậu luôn ẩm. Ở miền Bắc mùa nồm hay những căn nhà thiếu nắng, đất chậu là nơi nấm mốc dễ phát triển trên bề mặt và trong đĩa lót. Bào tử nấm mốc bay vào không khí là tác nhân gây khó chịu cho người dị ứng, người bị hen.
Tưới quá nhiều, đĩa lót đọng nước còn thu hút muỗi và côn trùng nhỏ. Lá héo rụng để lâu trong chậu cũng mục và có mùi. Với phòng ngủ trẻ nhỏ hay người có bệnh hô hấp, nhiều chậu cây trong phòng kín có khi làm không khí kém đi chứ không tốt lên.
Một số cây cảnh phổ biến có nhựa hoặc lá gây kích ứng nếu trẻ nhỏ, chó mèo nhai phải. Khi chọn cây cho nhà có trẻ, nên tìm hiểu đặc tính của từng loại và đặt ở nơi trẻ không với tới.
Cách chăm hợp lý: chọn số chậu vừa phải, đặt ở nơi có ánh sáng và thoáng khí, tưới vừa đủ, đổ nước đọng ở đĩa lót, lau bụi trên lá bằng khăn ẩm, thay lớp đất mặt khi thấy mốc. Phòng ngủ của người dị ứng nên để ít cây hoặc không có.
Nếu muốn không khí trong nhà sạch hơn: thứ tự ưu tiên
Thay vì bắt đầu bằng cây, các hướng dẫn về không khí trong nhà thường đề nghị thứ tự sau, từ hiệu quả nhất tới bổ sung:
- Loại bỏ nguồn ô nhiễm trong nhà: không hút thuốc, hạn chế nhang nến, không đun bếp than trong nhà kín.
- Kiểm soát lúc nào cho không khí ngoài vào: đóng cửa giờ cao điểm và ngày bụi, mở thông gió giờ sạch.
- Thông gió tại nguồn: hút mùi bếp, quạt hút nhà vệ sinh, đặc biệt khi nấu ăn.
- Giữ nhà khô và sạch: lau ẩm, xử lý nấm mốc, giặt chăn gối.
- Dùng máy lọc không khí phù hợp trong phòng đóng kín, nhất là phòng ngủ.
- Trồng cây trong nhà vì thích và vì tinh thần, chăm cho đúng cách.
Thứ tự này không có nghĩa phải bỏ cây. Chỉ là đừng để những chậu cây trên bàn tạo cảm giác an tâm giả, khiến cả nhà quên đóng cửa vào ngày bụi hay vẫn để người hút thuốc trong phòng.
Đọc lời quảng cáo cây lọc khí cho tỉnh táo
"Một chậu lọc sạch cả phòng". Đây là lời hứa phổ biến nhất và cũng xa sự thật nhất. Khi gặp câu này, hãy hỏi lại: phòng bao nhiêu mét vuông, có cửa mở không, lọc chất gì, trong bao lâu. Hầu như không quảng cáo nào trả lời được những câu đó bằng số liệu đo trong nhà thật.
"Được cơ quan khoa học chứng nhận". Thường là trích lại nghiên cứu buồng kín cũ đã nói ở trên. Nghiên cứu có thật, nhưng kết luận "lọc sạch phòng ở" là phần do người bán thêm vào.
"Hút bụi mịn, hút sóng điện thoại, hút độc". Gộp nhiều lời hứa khác nhau vào một chậu cây là dấu hiệu nên dè chừng. Bụi mịn, hoá chất bay hơi và sóng điện từ là những thứ hoàn toàn khác nhau, không có loại cây nào xử lý được tất cả.
"Cây cho người bị hen". Lời giới thiệu kiểu này có thể khiến người bệnh chủ quan. Người hen nên nghe theo kế hoạch điều trị của bác sĩ; nếu muốn đặt cây trong nhà, nên hỏi bác sĩ và theo dõi xem triệu chứng có thay đổi không.
Mua vì thích thì cứ mua. Không cần tránh cửa hàng cây cảnh. Chỉ cần mua với đúng lý do: thích màu xanh, thích chăm cây, muốn góc nhà đẹp hơn. Khi đó sẽ không thất vọng, cũng không lơ là những biện pháp bảo vệ thật sự.
Vậy có nên trồng cây trong nhà không
Có, nếu bạn thích và chăm được. Một không gian có màu xanh giúp tinh thần dễ chịu hơn, nhất là ở những căn hộ chật trong thành phố, nơi nhiều người cả tuần không thấy cánh đồng hay khu rừng nào. Việc tưới cây, lau lá, thay chậu cũng là một thói quen thư giãn, giúp người ta để ý tới không gian sống của mình hơn.
Cây ở ban công, sân thượng, sân trước nhà cũng tạo bóng mát, giảm nắng chiếu vào tường, giúp phòng bớt nóng, gián tiếp giảm thời gian chạy điều hoà. Một dải cây dày trước nhà mặt đường có thể giúp giảm cảm giác bụi và ồn ở mức nhất định, dù không thay được việc đóng cửa.
Với người có bệnh hen hay dị ứng, nên trao đổi với bác sĩ nếu nghi ngờ triệu chứng liên quan tới cây hoặc nấm mốc trong chậu. Đôi khi chỉ cần chuyển cây ra khỏi phòng ngủ là thấy dễ thở hơn về đêm.
Tóm gọn cho dễ nhớ: cây cảnh là để sống đẹp hơn; còn để thở sạch hơn trong mùa ô nhiễm, hãy dựa vào việc kiểm soát nguồn, đóng mở cửa đúng lúc và thiết bị lọc phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Cây lưỡi hổ có hút được bụi mịn trong phòng ngủ không?
Không có bằng chứng cho thấy một hay vài chậu cây, kể cả các loại hay được quảng cáo, giảm được bụi mịn trong phòng ở mức có ý nghĩa. Giữ cây vì thích thì được, nhưng đừng thay việc đóng cửa và lọc khí bằng cây.
Đặt cây trong phòng ngủ ban đêm có hại không?
Lượng khí cây thải ra ban đêm rất nhỏ, không đáng lo. Điều cần để ý hơn là đất chậu ẩm sinh nấm mốc và côn trùng. Người dị ứng hoặc hen nên để ít cây trong phòng ngủ.
Nhà mới sơn có nên đặt nhiều cây để hút mùi không?
Cây không hút mùi sơn đủ nhanh trong phòng thật. Cách hiệu quả là mở cửa thông gió nhiều ngày, dùng quạt đẩy khí ra ngoài và chưa vào ở ngay. Trẻ nhỏ và bà bầu nên tránh ở trong phòng mới sơn.
Có nên mua cây thay cho máy lọc không khí để tiết kiệm?
Hai thứ không thay nhau được. Nếu ngân sách có hạn, làm trước những việc không tốn tiền như bỏ khói thuốc, bịt khe cửa, lau ẩm, đóng cửa giờ bụi. Cây thì mua vì thích, không vì lọc khí.
Vì sao quảng cáo vẫn nói cây lọc được không khí?
Nhiều quảng cáo dựa vào nghiên cứu buồng kín cũ, bỏ qua chuyện phòng thật lớn hơn và luôn có không khí mới tràn vào. Kết quả thí nghiệm bị kéo ra ngoài phạm vi ban đầu của nó.
Hàng cây trước nhà mặt đường có giúp giảm bụi không?
Hàng cây dày, nhiều tầng lá có giữ lại một phần bụi và giảm cảm giác ồn, nóng. Nhưng khí thải xe vẫn đi qua được, nên vẫn cần đóng cửa giờ cao điểm và giữ phòng ngủ ở phía sau nhà.