Người có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, giãn phế quản, suy tim, bệnh mạch vành hay rối loạn nhịp tim nên đi khám sớm khi thấy khó thở tăng so với ngày thường, đờm đổi màu hoặc nhiều lên, đau tức ngực, tim đập nhanh bất thường hay phù chân tăng trong mùa không khí xấu; đi cấp cứu ngay khi khó thở lúc nghỉ, đau ngực dữ dội, môi tím hoặc lơ mơ. Bụi mịn không gây ra những bệnh này trong vài ngày, nhưng có thể làm bệnh sẵn có nặng lên.
Những gì dưới đây giúp người bệnh và gia đình nhận ra lúc nào cần tới bác sĩ, không phải để tự đoán bệnh hay tự đổi thuốc. Mỗi người bệnh nền có mức độ khác nhau, có đơn thuốc khác nhau, nên bác sĩ đang theo dõi vẫn là người quyết định cuối cùng.
Vì sao người bệnh nền chịu ảnh hưởng nhiều hơn
Hạt bụi mịn đủ nhỏ để đi sâu xuống tận phế nang, nơi trao đổi khí. Ở người có phổi khoẻ, cơ thể dọn dẹp được phần lớn và ít khi thấy triệu chứng rõ. Ở người bị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay giãn phế quản, đường thở đã viêm sẵn, khả năng làm sạch kém, nên bụi thêm vào dễ đẩy bệnh sang đợt cấp: ho nhiều hơn, khạc đờm nhiều hơn, hụt hơi rõ hơn.
Với tim mạch, câu chuyện ít hiển nhiên hơn. Các nghiên cứu dịch tễ ở nhiều nước ghi nhận rằng những đợt bụi mịn tăng cao đi kèm với số ca nhập viện vì nhồi máu cơ tim, đột quỵ và suy tim tăng lên trong vài ngày sau đó. Cơ chế được giải thích là phản ứng viêm toàn thân, máu dễ đông hơn, mạch máu co lại, nhịp tim bị ảnh hưởng. Người khoẻ chịu được những thay đổi nhỏ này, người có mạch vành hẹp hay tim yếu thì không còn nhiều dư địa.
Người cao tuổi thường có cùng lúc cả bệnh phổi lẫn bệnh tim, cộng thêm tiểu đường hay bệnh thận. Triệu chứng khi đó chồng lên nhau, khó thở có thể do phổi, do tim hoặc cả hai. Đây chính là lý do không nên tự phân định ở nhà mà cần bác sĩ đánh giá khi có thay đổi.
Một điều nữa: tác động thường không xuất hiện cùng ngày với chỉ số cao nhất. Bụi tích tụ qua nhiều ngày, triệu chứng có thể nặng lên sau đó vài hôm, khi bầu trời đã quang trở lại. Vì vậy theo dõi sức khoẻ trong và sau đợt bụi đều quan trọng như nhau.
Dấu hiệu theo mức độ: tự theo dõi, đi khám hay cấp cứu
Bảng dưới gom những dấu hiệu thường được các bác sĩ hô hấp và tim mạch dặn người bệnh để ý. Đây không phải công cụ chẩn đoán; khi phân vân giữa hai cột, hãy chọn cột nặng hơn.
| Nhóm | Đi khám sớm trong một hai ngày | Gọi cấp cứu ngay |
|---|---|---|
| Hô hấp | Ho và đờm tăng, đờm đổi sang vàng xanh, khó thở hơn khi làm việc nhẹ, phải dùng thuốc giãn phế quản nhiều hơn | Khó thở cả khi ngồi nghỉ, nói không trọn câu, môi hoặc móng tay tím |
| Tim mạch | Mệt bất thường, phù chân tăng, tăng cân nhanh vài ngày, phải kê cao gối mới nằm được | Đau thắt ngực kéo dài, vã mồ hôi, đau lan ra tay hoặc hàm, ngất |
| Nhịp tim | Hồi hộp, tim đập nhanh từng lúc hơn mức thường thấy | Tim đập rất nhanh kèm choáng váng, khó thở, gần ngất |
| Thần kinh | Đau đầu, chóng mặt kéo dài khác thường | Méo miệng, yếu liệt một bên, nói khó đột ngột |
| Toàn thân | Sốt, ăn kém, mệt nhiều hơn mấy ngày liền | Lơ mơ, khó đánh thức, lẫn lộn |
Những dấu hiệu ở cột cấp cứu không phụ thuộc vào chuyện hôm đó trời có bụi hay không. Đã có là phải đi ngay. Bụi mịn chỉ làm cho khả năng xuất hiện chúng cao hơn trong mùa xấu, nên gia đình có người bệnh nền cần nhớ bảng này rõ hơn vào thời gian đó.
Tự theo dõi tại nhà: ghi gì, đo gì
Mức khó thở hằng ngày. Một cách đơn giản là so với những việc quen thuộc: hôm nay leo hết cầu thang có phải dừng giữa chừng không, đi từ phòng ngủ ra bếp có hụt hơi không. Ghi bằng một hai chữ mỗi tối là đủ, quan trọng là đều đặn để thấy thay đổi.
Đờm. Với người bệnh phổi mạn, lượng và màu đờm là chỉ dấu quen thuộc mà bác sĩ hay hỏi. Ghi lại khi thấy đờm nhiều hơn hoặc đổi màu, kèm ngày giờ, sẽ giúp ích cho buổi khám.
Cân nặng và phù. Người suy tim thường được dặn cân mỗi sáng cùng một giờ. Tăng cân nhanh trong vài ngày có thể là dấu hiệu giữ nước, cần báo bác sĩ theo đúng mức đã được hướng dẫn. Ấn ngón tay vào mắt cá chân xem có lõm lâu không cũng là cách quan sát quen thuộc.
Huyết áp và nhịp tim. Nếu gia đình có máy đo, đo vào giờ cố định, ngồi nghỉ vài phút trước khi đo. Ghi lại số, không tự diễn giải hay tự điều chỉnh thuốc theo một lần đo.
Máy đo bão hoà oxy kẹp ngón tay. Một số người bệnh phổi được bác sĩ hướng dẫn dùng. Con số chỉ có ý nghĩa khi so với mức thường ngày của chính người đó và theo ngưỡng bác sĩ dặn; không đọc số theo hướng dẫn trên mạng.
Ghi chú về không khí. Bên cạnh các số trên, ghi thêm hôm đó trời thế nào theo nguồn quan trắc chính thức. Sau vài tuần, mối liên hệ giữa ngày bụi và ngày mệt sẽ hiện ra rõ, là thông tin có giá trị cho bác sĩ.
Chuẩn bị trước mùa bụi cùng bác sĩ
Thời điểm tốt nhất để nói chuyện về ô nhiễm với bác sĩ là trước mùa xấu, chứ không phải lúc đang trong đợt cấp. Với người ở miền Bắc, đó là tháng 10; với người ở các tỉnh phía Nam, là đầu mùa khô. Có thể đặt lịch tái khám đúng thời điểm này và mang theo danh sách câu hỏi viết sẵn.
Những câu đáng hỏi: những ngày không khí rất xấu có cần thay đổi gì trong sinh hoạt và trong cách dùng thuốc không; dấu hiệu nào thì gọi cho phòng khám, dấu hiệu nào thì vào cấp cứu; có nên tiêm phòng cúm, phế cầu hay các vắc xin khác; mức vận động nào là an toàn trong nhà khi không ra ngoài được. Ghi câu trả lời vào sổ, đừng chỉ nhớ.
Bác sĩ cũng có thể cho một bản kế hoạch xử trí đợt cấp hoặc kế hoạch theo dõi suy tim, tương tự như kế hoạch hành động của người hen. Nếu được, hãy giữ một bản ở nhà và một bản trong điện thoại của người chăm sóc chính.
Rà lại tủ thuốc: thuốc dùng hằng ngày đủ cho ít nhất vài tuần, thuốc dùng khi cần còn hạn, dụng cụ hít còn hoạt động. Mùa bụi cũng thường là mùa cảm cúm và mùa lễ Tết, khi nhà thuốc và phòng khám có thể nghỉ, nên dự trữ hợp lý trước là việc cần thiết.
Giảm phơi nhiễm trong sinh hoạt hằng ngày
Không có cách nào tránh hoàn toàn bụi mịn khi sống ở đô thị, nhưng những thay đổi nhỏ cộng lại giảm được đáng kể lượng bụi hít vào mỗi ngày:
- Dời việc ra ngoài sang giờ ít xe, tránh khung giờ cao điểm sáng và chiều tối dọc đường lớn.
- Đi bộ tập thể dục trong nhà, hành lang chung cư, trung tâm thương mại vào những ngày xấu thay vì ra công viên ven đường.
- Giữ một phòng có máy lọc và đóng kín cửa, nhất là phòng ngủ, vì giấc ngủ chiếm phần lớn thời gian trong nhà.
- Nấu ăn có hút mùi hoặc mở cửa sổ phía ít bụi; tránh chiên rán nhiều khói vào ngày không khí ngoài trời xấu.
- Không hút thuốc và không để ai hút thuốc trong nhà; khói thuốc thụ động còn nặng hơn bụi ngoài trời với người bệnh tim phổi.
- Không đốt nhang, vàng mã trong phòng kín; nếu cần cúng, chọn chỗ thoáng và đứng cách xa khói.
- Uống đủ nước theo lời dặn của bác sĩ (người suy tim có thể bị hạn chế nước, cần theo đúng hướng dẫn riêng).
Danh sách này nghe quen thuộc, nhưng giá trị nằm ở chỗ làm đều suốt mùa chứ không chỉ một hai ngày bụi nặng nhất.
Người chăm sóc và gia đình nên biết gì
Người bệnh tim phổi mạn tính, nhất là người cao tuổi, thường có xu hướng chịu đựng, ngại làm phiền con cháu và ngại đi viện. Nhiều đợt cấp được phát hiện muộn chỉ vì ông bà nói "không sao, mệt chút thôi". Người chăm sóc nên quan sát thay vì chỉ hỏi: ông bà có ngồi nghỉ nhiều hơn, ăn ít đi, ngủ ngồi thay vì nằm, đi lại chậm hơn so với tuần trước không.
Thống nhất trước trong nhà ai là người đưa đi khám khi cần, phương tiện nào, giấy tờ để đâu. Trong những đợt bụi kéo dài, gia đình ở xa có thể gọi điện hỏi thăm hằng ngày, dùng chính bảng dấu hiệu ở trên làm danh sách câu hỏi.
Đừng biến mùa bụi thành mùa lo âu. Thông tin về ô nhiễm có thể khiến người già sợ ra khỏi nhà, bỏ hẳn vận động, ăn uống kém đi, điều này lại làm sức khoẻ yếu thêm. Cách tiếp cận hợp lý là điều chỉnh: vẫn vận động nhẹ trong nhà, vẫn gặp gỡ người thân, vẫn ra ngoài vào lúc không khí tốt hơn trong ngày.
Cuối cùng, mỗi lần đi khám nên mang theo cuốn sổ theo dõi và danh sách thuốc đang dùng, kể cả thuốc bổ, thuốc nam. Bác sĩ cần biết đầy đủ để đánh giá đúng, nhất là khi người bệnh khám ở nhiều nơi cho nhiều bệnh khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bụi mịn có gây ra bệnh tim không hay chỉ làm bệnh nặng thêm?
Nhiều nghiên cứu dài hạn cho thấy phơi nhiễm bụi mịn nhiều năm là một trong các yếu tố nguy cơ tim mạch, bên cạnh hút thuốc, huyết áp, mỡ máu. Trong ngắn hạn, những đợt bụi cao làm người đã có bệnh dễ gặp biến cố hơn.
Người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có nên tập thở ngoài trời buổi sáng sớm không?
Sáng sớm mùa đông ở nhiều thành phố là lúc bụi đọng nhiều. Nên xem số liệu quan trắc trước, ngày xấu thì tập trong nhà. Các bài tập thở nên theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng hô hấp.
Có nên tự mua máy đo oxy kẹp ngón tay để theo dõi không?
Có thể hữu ích nếu bác sĩ đã hướng dẫn mức nào là bình thường với bạn và mức nào cần báo. Tự đo rồi tự diễn giải dễ dẫn tới hoảng hoặc chủ quan. Máy đo chỉ là công cụ phụ, triệu chứng thật vẫn quan trọng hơn.
Ngày không khí rất xấu người bệnh tim có cần ở nhà hoàn toàn không?
Không nhất thiết, nhưng nên tránh gắng sức ngoài trời, tránh đường đông xe và rút ngắn thời gian ra ngoài. Nếu phải đi khám định kỳ, vẫn nên đi, chọn phương tiện kín và giờ ít xe hơn.
Đau ngực thoáng qua trong ngày bụi có cần đi khám không?
Đau ngực ở người có bệnh tim không nên bỏ qua. Đau kéo dài, dữ dội, kèm vã mồ hôi hay khó thở thì gọi cấp cứu ngay. Đau thoáng qua mà lặp lại hoặc khác thường ngày cũng cần báo bác sĩ sớm.
Tiêm phòng có liên quan gì tới mùa ô nhiễm không khí?
Mùa bụi thường trùng mùa cúm và viêm đường hô hấp. Với người bệnh tim phổi, nhiễm trùng hô hấp cộng với bụi dễ dẫn tới đợt cấp nặng. Hỏi bác sĩ về vắc xin cúm, phế cầu và các mũi khác phù hợp với bạn.