Chọn máy lọc không khí nên bắt đầu từ câu hỏi nơi mình ở ô nhiễm vì cái gì: nhà sát đường lớn chủ yếu cần lọc bụi mịn với công suất đủ cho phòng; vùng có khói đốt rơm, khói đốt rác hay gần khu công nghiệp có mùi thì cần thêm lớp lọc khí và mùi đủ dày; còn nhà ẩm mùa nồm thì việc trước tiên là máy hút ẩm, không phải máy lọc. Mua sai loại cho nguồn của mình là tốn tiền mà không đỡ được bao nhiêu.
Các thông số cơ bản như chỉ số lưu lượng khí sạch, cấp độ màng lọc bụi mịn đã có nhiều bài hướng dẫn riêng. Ở đây chỉ nhắc ngắn những điều đó, rồi tập trung vào phần ít ai nói: ghép đặc điểm từng loại nguồn ô nhiễm với loại máy và cách dùng. Bài không nêu tên hãng, không nêu giá, vì những thứ đó thay đổi nhanh và mỗi gia đình có ngân sách khác nhau.
Nhắc nhanh phần nền: máy lọc làm được gì
Máy lọc không khí gia đình hút không khí trong phòng qua các lớp lọc rồi thổi ra. Lớp lọc bụi mịn dạng màng sợi dày giữ lại phần lớn hạt bụi nhỏ; lớp than hoạt tính hấp phụ một phần mùi và khí; lớp lưới thô giữ tóc, lông, bụi lớn để bảo vệ các lớp sau. Hiệu quả của máy phụ thuộc vào hai thứ chính: máy đẩy được bao nhiêu không khí sạch mỗi giờ so với thể tích phòng, và phòng có được đóng kín hay không.
Điều quan trọng cần nhớ là máy lọc chỉ làm sạch không khí trong một không gian kín. Mở cửa sổ toang mà bật máy thì máy đang cố lọc cả bầu trời. Vì vậy máy lọc luôn đi kèm với việc đóng cửa đúng giờ và giữ nguồn ô nhiễm trong nhà ở mức thấp.
Máy lọc không loại được khí CO từ bếp than, không xử lý được hơi ẩm, và không thay được thông gió. Những gia đình đặt máy lọc mà vẫn đun bếp than trong nhà kín, hay đóng cửa suốt tuần không bao giờ thông gió, sẽ thấy máy chạy mà không khí vẫn bí, nặng mùi.
Với nền đó, câu hỏi tiếp theo là: nguồn chính ở nơi bạn ở là gì, và nó đòi hỏi máy phải mạnh ở điểm nào.
Ghép nguồn ô nhiễm với loại máy
Bảng dưới gom bốn tình huống phổ biến nhất ở Việt Nam. Nhiều nhà có cùng lúc hai ba nguồn, khi đó ưu tiên nguồn gây khó chịu nhiều nhất cho người nhạy cảm trong nhà.
| Nơi ở | Nguồn chính | Máy cần mạnh ở | Cách dùng |
|---|---|---|---|
| Sát đường lớn, nội đô | Bụi mịn từ xe cộ, bụi đường | Lớp lọc bụi mịn tốt, công suất đủ cho phòng | Chạy liên tục giờ cao điểm, đóng cửa |
| Vùng đốt rơm, đốt rác | Khói: bụi mịn cộng khí và mùi | Lọc bụi mịn cộng lớp than hoạt tính dày | Bật mạnh khi có khói, đóng kín chiều tối |
| Gần khu công nghiệp có mùi | Mùi, khí, có lúc bụi | Lớp than hoạt tính dày, nhiều | Theo hướng gió, thay than sớm khi mùi lọt lại |
| Nhà ẩm, mùa nồm | Nấm mốc, mạt bụi, hơi ẩm | Máy hút ẩm trước, máy lọc sau | Giữ độ ẩm vừa phải, lọc bào tử |
Không có máy nào tốt nhất cho mọi nhà. Một gia đình ở chung cư nội đô và một gia đình ở ven đô sát cánh đồng có thể cần hai chiếc máy khác hẳn nhau dù cùng ngân sách.
Nhà sát đường lớn: bụi mịn là chính
Ưu tiên lớp lọc bụi mịn và công suất. Bụi từ khí thải xe và bụi đường là hạt nhỏ, lơ lửng lâu. Máy cần lớp lọc bụi mịn có cấp độ rõ ràng và lưu lượng khí sạch đủ lớn so với thể tích phòng, để có thể làm sạch không khí trong phòng nhiều lần mỗi giờ.
Chọn theo phòng, không theo nhà. Một máy nhỏ đặt ở phòng khách mở cửa ra đường hầu như không có tác dụng. Đặt máy ở phòng ngủ, đóng cửa phòng, sẽ thấy hiệu quả rõ hơn nhiều. Nhà có nhiều người nhạy cảm có thể cần nhiều máy nhỏ cho từng phòng ngủ thay vì một máy lớn ở phòng khách.
Độ ồn ở mức thấp. Máy chạy ban đêm, nên độ ồn ở chế độ chạy êm quan trọng. Máy ồn quá sẽ bị tắt, và máy tắt thì không lọc được gì.
Có cảm biến thì tiện, nhưng không bắt buộc. Cảm biến bụi trong máy giúp tự tăng giảm tốc độ. Tuy nhiên cảm biến rẻ có thể sai số, nên coi là gợi ý, không phải con số tuyệt đối.
Vùng có khói đốt rơm, đốt rác hoặc mùi công nghiệp
Khói đốt rơm rạ, đốt rác, đốt thực bì không chỉ có bụi mịn mà còn chứa nhiều khí và hợp chất gây mùi. Lớp lọc bụi mịn giữ được phần hạt, nhưng mùi khói vẫn có thể lọt qua. Ở những vùng ven đô và nông thôn vào mùa gặt, hay gần những bãi đốt rác tự phát, máy nên có lớp than hoạt tính đủ dày, không chỉ là một tấm mỏng phủ bên ngoài màng lọc.
Với nhà gần khu công nghiệp có mùi hoá chất, lớp than hoạt tính càng quan trọng. Cần biết rằng than hoạt tính có giới hạn: nó bão hoà sau một thời gian, khi đó mùi bắt đầu lọt lại dù máy vẫn chạy. Dấu hiệu dễ nhận là máy mới thì khử mùi tốt, vài tháng sau thì không. Lúc đó cần thay lớp than, kể cả khi lớp lọc bụi mịn chưa tới hạn.
Máy lọc gia đình không được thiết kế để xử lý khí độc nồng độ cao. Nếu ngửi thấy mùi hoá chất mạnh bất thường, có người chóng mặt, buồn nôn, khó thở, việc cần làm là rời khỏi khu vực, gọi cấp cứu nếu cần và báo chính quyền, không phải bật máy lọc mạnh hơn.
Ở những vùng này, kết hợp máy lọc với việc theo dõi hướng gió và giờ đốt để đóng cửa chủ động. Máy làm phần còn lại sau khi đã chặn được phần lớn khói từ ngoài vào.
Nhà ẩm, mùa nồm: máy hút ẩm trước, máy lọc sau
Ở miền Bắc mùa nồm, hay những ngôi nhà thấp, sát ao hồ, thiếu nắng, vấn đề lớn thường không phải bụi từ ngoài mà là hơi ẩm trong nhà. Độ ẩm cao kéo dài làm nấm mốc mọc trên tường, trong tủ, và mạt bụi nhà sinh sôi trong chăn đệm. Người dị ứng, người hen thường khó chịu nhất vào thời gian này.
Máy lọc không khí không làm giảm độ ẩm. Nó có thể giữ lại một phần bào tử nấm mốc bay trong không khí, nhưng nếu tường vẫn ẩm thì nấm vẫn mọc và tiếp tục phát tán. Vì vậy với nhà ẩm, thiết bị đầu tiên nên nghĩ tới là máy hút ẩm, hoặc dùng chế độ làm khô của điều hoà nếu có, cùng với việc đóng cửa những ngày nồm để hơi ẩm ngoài trời không tràn vào.
Khi độ ẩm đã được kiểm soát, máy lọc giúp giảm thêm bào tử và bụi trong phòng ngủ. Một điều cần để ý: lõi lọc của máy đặt trong phòng ẩm có thể bị ẩm mốc nếu để lâu ngày không thay, chính nó lại thành nguồn mùi. Kiểm tra lõi lọc thường xuyên hơn trong mùa nồm.
Dùng và bảo dưỡng: điều quyết định máy có tác dụng hay không
Nhiều gia đình mua máy tốt nhưng dùng không đúng nên hiệu quả kém. Những điều đơn giản sau quyết định phần lớn:
- Đặt máy ở chỗ thông thoáng trong phòng, cách tường và đồ đạc, không nhét vào góc kẹt sau tủ.
- Đóng cửa phòng khi máy chạy; mở cửa thông gió vào giờ không khí ngoài trời sạch hơn, rồi đóng lại.
- Chạy máy trước khi đi ngủ một lúc để không khí trong phòng sạch sẵn, không chỉ bật lúc đã thấy khó chịu.
- Vệ sinh lưới lọc thô định kỳ bằng máy hút bụi hoặc nước tuỳ hướng dẫn; lớp lọc bụi mịn và than thì thay, không giặt.
- Thay lõi theo hướng dẫn, và sớm hơn nếu nơi ở nhiều bụi, nhiều khói; ghi ngày thay lên lõi hoặc vào điện thoại để khỏi quên.
- Không dùng máy tạo ion hay tạo ozon trong phòng ngủ trẻ nhỏ và người bệnh hô hấp; ozon gây kích ứng đường thở.
Một máy vừa phải được dùng đúng cách mỗi ngày thường hiệu quả hơn một máy lớn đặt sai chỗ hay để lõi lọc cũ cả năm.
Ưu tiên ai trong nhà và máy lọc không thay được gì
Với ngân sách có hạn, câu hỏi thực tế là đặt máy ở phòng ai trước. Thứ tự thường hợp lý là phòng của người nhạy cảm nhất: trẻ nhỏ, người bị hen hay bệnh phổi mạn, người có bệnh tim, phụ nữ mang thai, người cao tuổi. Những người này hưởng lợi nhiều nhất từ một phòng ngủ sạch, vì họ ở trong phòng nhiều giờ và cơ thể ít dư địa chịu đựng hơn.
Nếu gia đình có người đang điều trị bệnh hô hấp, có thể hỏi bác sĩ xem với tình trạng hiện tại, nên ưu tiên giảm tác nhân nào trong nhà: bụi mịn, nấm mốc, lông thú hay khói. Câu trả lời sẽ giúp chọn đúng thiết bị, thay vì mua theo lời quảng cáo chung chung.
Cũng cần nói rõ: máy lọc không phải thuốc. Người bệnh vẫn phải dùng thuốc theo đơn, tái khám đúng hẹn, và đi khám ngay khi triệu chứng nặng lên, dù trong phòng đã có máy chạy cả ngày. Không ít trường hợp người nhà yên tâm vì đã có máy, chậm đưa người bệnh đi viện khi khó thở tăng.
Và nếu chưa đủ điều kiện mua máy, những việc như bỏ khói thuốc, bịt khe cửa, đóng mở cửa đúng giờ, lau ẩm, hút ẩm mùa nồm đã giải quyết được phần đáng kể. Máy lọc là bước sau, giúp làm tốt hơn những gì đã làm, chứ không phải điều kiện bắt buộc để sống khoẻ ở nơi ô nhiễm.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở gần đường lớn có cần máy có lớp than hoạt tính không?
Nguồn chính sát đường lớn là bụi mịn, nên lớp lọc bụi mịn và công suất quan trọng hơn. Lớp than vẫn hữu ích để giảm mùi khói xe, nhưng không cần quá dày như ở vùng có khói đốt hay mùi công nghiệp.
Mùa nồm có nên bật máy lọc không khí không?
Có thể bật, nhưng máy lọc không làm khô không khí. Việc trước tiên là giảm độ ẩm bằng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà, đóng cửa ngày nồm. Sau đó máy lọc giúp giảm thêm bào tử nấm mốc.
Một máy lọc đặt ở phòng khách có đủ cho cả nhà không?
Thường là không, nhất là khi phòng khách thông ra cửa chính hay cầu thang. Máy lọc hiệu quả nhất trong phòng đóng kín. Nếu chỉ có một máy, đặt ở phòng ngủ của người nhạy cảm nhất.
Máy lọc có khử được khói bếp than tổ ong không?
Máy giữ được một phần bụi khói nhưng không loại được khí CO, loại khí không màu không mùi rất nguy hiểm trong nhà kín. Cách an toàn là không đun bếp than trong nhà, không phải bật máy lọc.
Bao lâu thì nên thay lõi lọc?
Theo hướng dẫn của nhà sản xuất, và sớm hơn nếu nhà ở nơi nhiều bụi, nhiều khói. Dấu hiệu cần thay sớm là máy chạy mà vẫn ngửi thấy mùi, luồng gió yếu đi, hoặc lõi đã đổi màu sẫm.
Máy tạo ion âm có tốt cho phòng ngủ trẻ không?
Một số máy tạo ion hoặc ozon có thể sinh ra ozon gây kích ứng đường thở. Với phòng trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp, nên chọn máy lọc cơ học bằng màng lọc và tắt các chức năng tạo ion nếu có.