Cá chết hàng loạt trên sông, hồ phần lớn do nước đột ngột thiếu oxy, thường sau mưa lớn đầu mùa, thời tiết đổi đột ngột hoặc tảo chết hàng loạt; một số trường hợp khác là do chất độc trong nước thải, sự cố xả thải, hoặc thay đổi dòng chảy khi hồ chứa xả nước. Bằng mắt thường không thể biết chắc nguyên nhân, vì vậy việc của người dân là không vớt cá chết ăn hay bán, ghi lại hiện trường và báo ngay cho chính quyền để cơ quan chuyên môn lấy mẫu.
Bài này giải thích các nguyên nhân hay gặp theo cơ chế dễ hiểu, cách đọc một số dấu hiệu ban đầu, vì sao không nên ăn cá chết, cần ghi lại những gì, báo cho ai, và quy trình thường diễn ra sau đó. Nội dung tham khảo chung, không thay cho kết luận của cơ quan có thẩm quyền về một vụ việc cụ thể.
Thiếu oxy: nguyên nhân phổ biến nhất
Mưa lớn đầu mùa. Sau thời gian dài khô hạn, trận mưa lớn đầu mùa cuốn rác, chất hữu cơ, bùn cặn từ cống rãnh, đường phố vào sông hồ cùng một lúc. Vi sinh vật phân huỷ lượng chất hữu cơ này, tiêu hết oxy hoà tan trong vài giờ, cá ngạt và nổi đầu, chết hàng loạt, thường vào lúc gần sáng.
Thời tiết thay đổi đột ngột. Khi trời đang nắng nóng chuyển sang mưa lạnh, lớp nước mặt nguội nhanh và chìm xuống, đẩy lớp nước đáy thiếu oxy lên, gọi là hiện tượng đảo tầng. Cá đang ở tầng nước có oxy bỗng gặp nước nghèo oxy.
Tảo chết hàng loạt. Ban ngày tảo quang hợp tạo oxy, ban đêm lại hô hấp tiêu thụ oxy. Hồ có tảo dày đặc thường thiếu oxy nghiêm trọng vào cuối đêm. Khi đợt tảo tàn, xác tảo phân huỷ càng làm oxy cạn kiệt.
Nước tù, nóng. Những ngày nắng nóng kéo dài, nước nóng giữ ít oxy hơn, cộng với nước đứng yên, cá ở hồ nhỏ, kênh cụt dễ chết rải rác rồi thành hàng loạt.
Chất độc và sự cố xả thải
Nhóm nguyên nhân thứ hai là chất độc trong nước. Nước thải công nghiệp chưa xử lý, sự cố tại trạm xử lý, việc xả lén vào ban đêm, rò rỉ hoá chất từ kho bãi, thuốc bảo vệ thực vật bị đổ hoặc cuốn trôi xuống kênh đều có thể gây chết cá. Đặc điểm hay gặp là cá chết đột ngột ở một đoạn bắt đầu từ một điểm, đôi khi nhiều loài cùng chết kể cả loài chịu đựng tốt, nước có mùi hoá chất, màu lạ, váng bất thường.
Cũng có những trường hợp người dùng hoá chất, kích điện, thuốc nổ để đánh bắt cá trái phép, làm chết cả cá con và sinh vật khác ở đoạn sông. Đây là hành vi bị cấm, cần báo cho chính quyền.
Vì các trường hợp chất độc có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân gây ra, việc lấy mẫu nước, mẫu cá đúng quy trình trong thời gian sớm nhất rất quan trọng. Chậm vài ngày, chất gây hại có thể đã trôi đi hoặc phân huỷ, khó chứng minh nguyên nhân. Đó là lý do người dân phát hiện sớm và báo sớm có vai trò lớn.
Xả lũ, thay đổi dòng chảy và các nguyên nhân khác
Ở hạ du các hồ thuỷ điện, thuỷ lợi, khi hồ xả nước đột ngột, dòng chảy và nhiệt độ nước thay đổi nhanh, nước từ tầng đáy hồ nghèo oxy hoặc mang bùn cặn đổ xuống, có thể gây cá chết trên một đoạn sông. Ngược lại, khi hồ ngừng xả, đoạn sông phía dưới cạn nhanh, cá mắc kẹt ở vũng nhỏ rồi chết.
Bệnh dịch cũng có thể gây cá chết, thường chỉ ở một loài, kéo dài nhiều ngày, cá có dấu hiệu lở loét, xuất huyết. Với lồng bè nuôi cá trên sông, nguyên nhân có thể là mật độ nuôi quá dày, thức ăn dư thừa, kết hợp thời tiết bất lợi.
Ở vùng ven biển và cửa sông, những đợt thay đổi độ mặn đột ngột do mưa lớn hoặc triều cường có thể làm chết loài không chịu được biến động. Nhiều khi nguyên nhân là tổng hợp của vài yếu tố cùng lúc, nên kết luận cần dựa trên kết quả phân tích mẫu chứ không dựa vào phỏng đoán.
Đọc dấu hiệu ban đầu tại hiện trường
Dấu hiệu tại chỗ chỉ giúp đoán hướng, không thay thế phân tích mẫu. Ghi lại các dấu hiệu này giúp cơ quan chức năng khoanh vùng nhanh hơn.
| Quan sát | Gợi ý hướng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cá nổi đầu đớp khí gần sáng, chết rải rác | Thiếu oxy | Hay gặp sau mưa đầu mùa, thời tiết đổi |
| Nước xanh đặc, váng tảo, chết sau đêm nóng | Thiếu oxy do tảo | Kèm mùi tanh, hồ tù |
| Chết đột ngột từ một điểm, nhiều loài | Có thể có chất độc | Tìm xem gần đó có cửa xả, ống lạ |
| Nước có mùi hoá chất, màu lạ, váng dầu | Có thể có sự cố xả thải | Chụp ảnh màu nước, mùi mô tả bằng lời |
| Chỉ một loài, lở loét, kéo dài nhiều ngày | Có thể do bệnh | Thường gặp ở lồng bè, ao nuôi |
| Sau thông báo xả lũ của hồ phía trên | Thay đổi dòng chảy, bùn cặn | Ghi giờ nước lên, nước đục |
Đừng tự kết luận trên mạng xã hội rằng một nhà máy cụ thể gây ra khi chưa có kết quả, vì có thể sai và gây hệ quả pháp lý cho người đăng. Kết luận thuộc về cơ quan có thẩm quyền sau khi phân tích mẫu.
Vì sao không nên vớt cá chết về ăn hay bán
Khi cá chết trắng mặt nước, nhiều người tiếc của và vớt về. Đây là việc nên tránh vì những lý do sau.
- Không biết nguyên nhân: nếu cá chết vì chất độc, chất này có thể tồn tại trong thịt cá, nấu chín cũng không mất.
- Cá chết lâu giờ phân huỷ nhanh trong nước ấm, sinh vi khuẩn và độc tố gây ngộ độc thực phẩm.
- Đem bán ra chợ có thể gây hại cho người khác và vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.
- Tiếp xúc tay trần với cá chết và nước nghi nhiễm độc có thể gây kích ứng da.
- Vớt hết cá trước khi cơ quan chức năng tới làm mất mẫu, khó xác định nguyên nhân và trách nhiệm.
Khi chính quyền tổ chức thu gom cá chết để tiêu huỷ, người tham gia nên đeo găng, ủng, khẩu trang và rửa tay bằng xà phòng sau khi làm. Nếu đã ăn phải cá nghi nhiễm độc và có biểu hiện đau bụng, nôn, tiêu chảy, tê môi, hãy đến cơ sở y tế ngay.
Người dân nên làm gì khi phát hiện cá chết
Phát hiện sớm và báo đúng cách giúp xác định nguyên nhân nhanh, giảm thiệt hại cho người ở hạ lưu.
- Ghi thời gian phát hiện, vị trí cụ thể (tên sông, hồ, đoạn gần cầu, cống, nhà văn hoá nào), phạm vi cá chết ước lượng.
- Chụp ảnh, quay video cảnh cá chết, màu nước, váng, cửa xả gần đó nếu có; quay toàn cảnh rồi cận cảnh.
- Mô tả mùi bằng lời: tanh, thối, hắc như hoá chất, mùi dầu; mùi không chụp được nên ghi chú lại ngay.
- Báo ngay cho UBND xã, phường nơi phát hiện, hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của tỉnh; nếu nghi có người đang xả thải hay đánh bắt bằng hoá chất, báo cả công an khu vực.
- Không vớt hết cá, không khuấy động hiện trường trước khi cơ quan chức năng tới lấy mẫu, trừ khi được hướng dẫn.
- Báo cho hàng xóm ở hạ lưu, những người nuôi cá lồng, lấy nước tưới để họ tạm ngưng lấy nước.
Nếu bạn nuôi thuỷ sản và bị thiệt hại, hãy lập biên bản với chính quyền ngay khi xảy ra, giữ hoá đơn con giống, thức ăn, ảnh lồng bè. Việc yêu cầu bồi thường cần chứng minh nguyên nhân và thiệt hại; nên tra văn bản pháp luật hiện hành và có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Sau khi báo: quy trình thường diễn ra thế nào
Thông thường, chính quyền xã, phường cử người tới kiểm tra hiện trường, báo lên cơ quan phụ trách môi trường và nông nghiệp của tỉnh. Cán bộ chuyên môn lấy mẫu nước, mẫu cá, kiểm tra các nguồn thải trong khu vực, đối chiếu với thông tin vận hành của hồ chứa, thời tiết. Kết quả phân tích mẫu cần thời gian, có thể vài ngày đến vài tuần tuỳ chỉ tiêu.
Trong lúc chờ, chính quyền có thể khuyến cáo người dân không sử dụng nước, không đánh bắt, tổ chức thu gom cá chết để tiêu huỷ đúng cách. Khi có kết quả, kết luận về nguyên nhân và hướng xử lý thường được thông báo cho người dân. Nếu sau thời gian hợp lý mà không có thông tin, bạn có quyền hỏi lại chính quyền về kết quả xử lý phản ánh của mình.
Với những vụ có dấu hiệu vi phạm, cơ quan chức năng có thể kiểm tra đột xuất cơ sở nghi xả thải, đối chiếu số liệu quan trắc tự động nếu cơ sở có lắp, xử phạt và buộc khắc phục khi có căn cứ. Với những vụ do thiên nhiên như thiếu oxy sau mưa, kết luận thường đi kèm khuyến cáo cho người nuôi thuỷ sản về cách phòng ở lần sau, chẳng hạn theo dõi thời tiết, giảm mật độ nuôi, chuẩn bị máy sục khí. Dù kết quả ra sao, những ghi chép ban đầu của người dân luôn là phần quan trọng của hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Cá chết vào sáng sớm thường do đâu?
Thường do thiếu oxy. Ban đêm tảo và vi sinh vật cùng tiêu thụ oxy, không có quang hợp bù lại, nên gần sáng là lúc oxy trong nước thấp nhất. Nếu kèm mưa lớn hay thời tiết đổi đột ngột tối hôm trước, khả năng này càng cao.
Cá chết nhưng còn tươi có ăn được không?
Không nên. Bằng mắt thường không biết cá chết vì thiếu oxy hay vì chất độc. Nếu do chất độc, nấu chín cũng không loại bỏ được. Ngoài ra cá chết trong nước ấm phân huỷ rất nhanh. Việc thu gom và tiêu huỷ nên do cơ quan chức năng tổ chức.
Có thể tự gửi mẫu nước đi xét nghiệm không?
Có thể gửi tới phòng thí nghiệm có năng lực, nhưng mẫu cần lấy đúng cách, bảo quản lạnh và gửi nhanh. Để kết quả có giá trị pháp lý trong một vụ việc, tốt nhất mẫu được lấy cùng cơ quan chức năng, có biên bản và chứng kiến.
Báo cá chết cho ai nhanh nhất?
Báo ngay cho UBND xã, phường nơi phát hiện, hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh của tỉnh, thành. Nếu thấy người đang xả thải hay đánh bắt bằng hoá chất, kích điện, báo thêm công an khu vực. Kèm ảnh, thời gian, vị trí cụ thể.
Cá chết ở hồ có làm nước hồ độc không?
Xác cá phân huỷ làm nước hôi, thiếu oxy và tăng vi khuẩn, nên cần thu gom sớm. Còn nước có độc hay không phụ thuộc nguyên nhân ban đầu. Trong thời gian chờ kết quả, không tiếp xúc trực tiếp với nước, không cho trẻ và thú cưng lại gần.
Nuôi cá lồng bị chết do ô nhiễm thì làm gì?
Báo chính quyền ngay để lập biên bản, chụp ảnh, giữ mẫu cá, ghi rõ số lồng, loại cá. Giữ hoá đơn con giống, thức ăn. Muốn yêu cầu bồi thường cần chứng minh nguyên nhân và thiệt hại, nên tra quy định hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.