ONhiem.comÔ Nhiễm
Tra cứu số liệu và phản ánh ô nhiễm

Thuật ngữ trong báo cáo môi trường: quy chuẩn QCVN, vượt ngưỡng, quan trắc tự động

QCVN khác TCVN thế nào, vượt chuẩn 2,5 lần là gì, trung bình 24 giờ, cột A cột B, BOD, COD, µg/m³: giải nghĩa các chữ hay gặp khi đọc báo cáo môi trường.

Hands of a person in a checked shirt turning pages of a thick spiral-bound environmental report at a cafe table, highlighter and reading glasses beside it, blurred pages

Ba thuật ngữ gặp nhiều nhất trong báo cáo môi trường là: quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) — mức giới hạn bắt buộc phải tuân thủ; vượt quy chuẩn (vượt ngưỡng) — giá trị đo được cao hơn mức giới hạn đó, thường ghi kèm "bao nhiêu lần"; và quan trắc tự động — đo liên tục bằng thiết bị đặt cố định, khác với quan trắc định kỳ lấy mẫu theo đợt. Hiểu ba chữ này cùng vài đơn vị đo là đọc được phần lớn văn bản trả lời phản ánh và bản tin quan trắc.

Bài này là một bảng tra nhỏ, giải nghĩa theo cách người dân cần hiểu khi cầm trong tay một văn bản có nhiều số và ký hiệu. Số hiệu và nội dung các quy chuẩn được cập nhật theo thời gian, nên khi cần con số giới hạn cụ thể, hãy tra phiên bản hiện hành của quy chuẩn tương ứng.

Quy chuẩn, tiêu chuẩn và giá trị giới hạn

Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN). Văn bản do cơ quan nhà nước ban hành, quy định mức giới hạn bắt buộc. Về môi trường có các nhóm chính: quy chuẩn chất lượng môi trường xung quanh (không khí, nước mặt, nước ngầm, đất, tiếng ồn) và quy chuẩn về chất thải (khí thải, nước thải từ các loại cơ sở). Số hiệu có dạng QCVN kèm số thứ tự, năm ban hành và cơ quan ban hành.

Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN). Thường là tự nguyện áp dụng, quy định phương pháp đo, lấy mẫu, phân tích hoặc mức khuyến nghị. Trong báo cáo, TCVN hay xuất hiện ở phần "phương pháp phân tích", còn QCVN xuất hiện ở phần "so sánh với giới hạn".

Giá trị giới hạn. Con số tối đa (đôi khi là khoảng, như với pH hay ôxy hoà tan) mà một thông số được phép đạt. Giới hạn luôn gắn với một khung thời gian trung bình và một đơn vị đo; cùng một chất, giới hạn trung bình một giờ khác giới hạn trung bình 24 giờ.

Môi trường xung quanh và nguồn thải. Đây là hai loại quy chuẩn khác hẳn nhau. Khí thải đo tại ống khói được so với quy chuẩn khí thải; không khí ở khu dân cư được so với quy chuẩn chất lượng không khí xung quanh. Đừng đem số đo ống khói so với giới hạn không khí xung quanh hoặc ngược lại.

Vượt quy chuẩn, vượt ngưỡng, "gấp bao nhiêu lần"

Khi báo cáo ghi "thông số X vượt quy chuẩn 2,5 lần", thường có nghĩa giá trị đo được bằng 2,5 lần giá trị giới hạn. Một số văn bản lại tính phần vượt, tức là cao hơn giới hạn 1,5 lần nữa; nếu thấy con số lạ, hãy nhìn giá trị đo và giá trị giới hạn trong bảng để tự chia, đừng chỉ đọc chữ "lần".

Ngưỡng, trong ngôn ngữ thường ngày, hay được dùng thay cho giới hạn. Trong các văn bản về xử phạt vi phạm hành chính, mức phạt thường được chia theo bậc vượt quy chuẩn (dưới một mức nào đó, từ mức này tới mức kia…), nên "vượt bao nhiêu lần" có ý nghĩa thực tế: vượt càng nhiều, mức xử lý càng nặng. Chi tiết các bậc phải tra văn bản xử phạt hiện hành.

Một điều người dân hay hiểu nhầm: "không vượt quy chuẩn" không có nghĩa là "không có ô nhiễm". Có thể mẫu được lấy vào lúc cơ sở không hoạt động, lấy ở vị trí không chịu ảnh hưởng, hoặc chất gây mùi khó chịu không thuộc danh mục thông số được đo. Khi văn bản trả lời ghi "kết quả quan trắc không vượt quy chuẩn" mà hiện tượng vẫn lặp lại, hãy hỏi lại: mẫu lấy lúc mấy giờ, ở đâu, đo những thông số nào.

Khung thời gian trung bình và các kiểu quan trắc

Cùng một chất, con số khác nhau tuỳ cách lấy trung bình và cách đo:

Thuật ngữNghĩaGặp ở đâu
Trung bình 1 giờGiá trị trung bình trong một giờ đoChỉ số theo giờ trên cổng quan trắc, giới hạn cho các chất biến động nhanh
Trung bình 24 giờTrung bình cả ngày đêmSo với quy chuẩn bụi mịn, bụi lơ lửng; đánh giá ngày tốt, xấu
Trung bình nămTrung bình cả nămBáo cáo hiện trạng, so sánh xu hướng dài hạn
Quan trắc tự động, liên tụcThiết bị đặt cố định, đo liên tục và truyền số liệuTrạm không khí, trạm nước, ống khói, cửa xả của cơ sở lớn
Quan trắc định kỳLấy mẫu theo lịch, vài lần mỗi năm, phân tích trong phòng thí nghiệmBáo cáo quan trắc của tỉnh, của cơ sở
Quan trắc đột xuấtLấy mẫu không báo trước, khi có phản ánh hay sự cốVăn bản kết quả kiểm tra sau phản ánh

Khi đọc một con số, luôn tìm ba điều đi kèm: trung bình trong bao lâu, đo kiểu gì, ở đâu. Thiếu ba điều đó thì con số chưa nói lên được gì. Ví dụ, một kết quả quan trắc định kỳ lấy mẫu một lần vào buổi sáng chỉ phản ánh đúng buổi sáng hôm đó; nó không đủ để kết luận về những đêm có mùi mà người dân phản ánh, và cũng không thể đem so trực tiếp với giới hạn trung bình năm.

Các thông số và đơn vị hay gặp

Danh sách rút gọn những chữ viết tắt xuất hiện nhiều trong báo cáo về không khí và nước:

Ký hiệuNghĩaĐơn vị thường dùng
PM2.5, PM10Bụi có đường kính dưới 2,5 và dưới 10 micrometµg/m³ (microgam trên mét khối)
TSPTổng bụi lơ lửngµg/m³
SO2, NO2, CO, O3Lưu huỳnh đioxit, nitơ đioxit, cacbon monoxit, ozonµg/m³
pHĐộ chua, kiềm của nướcKhông đơn vị, thang 0–14
DOÔxy hoà tan trong nước, càng thấp cá càng dễ chếtmg/l
BOD5, CODNhu cầu ôxy sinh hoá, hoá học; đo lượng chất hữu cơ, chất bẩnmg/l
TSSTổng chất rắn lơ lửng, làm nước đụcmg/l
Amoni, nitrat, phosphatCác dạng đạm, lân; cao thì dễ gây tảo nở hoamg/l
ColiformNhóm vi khuẩn chỉ thị ô nhiễm phânMPN hoặc CFU/100 ml
dBAMức âm thanh theo thang gần với tai ngườidBA

Chú ý đơn vị trước khi so sánh: µg/m³ nhỏ hơn mg/m³ một nghìn lần. Khí thải ống khói thường ghi theo mg/Nm³, nghĩa là đã quy đổi về điều kiện tiêu chuẩn về nhiệt độ, áp suất để so sánh được với nhau.

Thuật ngữ về nước thải và giấy tờ của cơ sở

Cột A, cột B và các mức giới hạn theo nguồn tiếp nhận. Nhiều quy chuẩn nước thải chia giới hạn theo mục đích sử dụng của nguồn nước nhận nước thải: xả vào nguồn dùng cho cấp nước sinh hoạt phải sạch hơn (mức nghiêm hơn, quen gọi là cột A) so với xả vào nguồn không dùng cho sinh hoạt (cột B). Phiên bản quy chuẩn mới có thể chia lại cách khác, hãy tra bản hiện hành.

Hệ số điều chỉnh. Một số quy chuẩn tính giới hạn thực tế bằng cách nhân giá trị gốc với hệ số theo lưu lượng nguồn tiếp nhận và lưu lượng xả. Vì vậy, giới hạn áp cho hai cơ sở cùng loại có thể khác nhau.

Đánh giá tác động môi trường (ĐTM). Báo cáo lập trước khi xây dự án có nguy cơ tác động lớn, nêu dự báo tác động và cam kết giảm thiểu.

Giấy phép môi trường. Giấy phép cho phép cơ sở xả thải, quản lý chất thải với những điều kiện cụ thể: lưu lượng, thông số, vị trí xả, chương trình quan trắc.

Chất thải nguy hại. Chất thải có thành phần độc, dễ cháy nổ, ăn mòn, lây nhiễm; phải thu gom, lưu giữ, xử lý theo quy định riêng, không được đổ chung với rác thường.

Đọc một văn bản trả lời phản ánh có nhiều số

Giả sử bạn nhận được văn bản trả lời phản ánh về mùi hôi, trong đó có một bảng kết quả quan trắc. Đọc theo thứ tự: trước hết xem thời gian và vị trí lấy mẫu, đối chiếu với nhật ký của mình xem có trùng giờ hiện tượng hay xảy ra không. Sau đó xem danh sách thông số được đo, tự hỏi các thông số đó có liên quan tới hiện tượng mình phản ánh không (ví dụ phản ánh mùi trứng thối mà không đo khí có mùi lưu huỳnh). Cuối cùng mới xem cột kết quả so với cột giới hạn.

Nếu tất cả đều "đạt" nhưng thời gian lấy mẫu không trùng giờ hiện tượng, hoặc thông số không liên quan, bạn có căn cứ rõ ràng để kiến nghị kiểm tra lại. Viết kiến nghị dẫn đúng bảng, đúng dòng, kèm nhật ký: cách làm này được đón nhận tốt hơn nhiều so với câu "kết quả không đúng thực tế".

Khi văn bản dẫn những điều luật, nghị định, quy chuẩn cụ thể và bạn không chắc mình hiểu đúng, nhất là khi định khiếu nại hay đòi bồi thường, hãy tra văn bản hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Hiểu sai một thuật ngữ trong văn bản pháp lý có thể dẫn tới đi sai đường.

Một mẹo nhỏ: khi gặp chữ lạ trong văn bản, chép nguyên câu có chữ đó cùng số hiệu văn bản được dẫn vào sổ, rồi hỏi lại cán bộ tiếp dân hoặc người có chuyên môn. Hỏi "chữ này trong văn bản số… nghĩa là gì" dễ được giải thích rõ hơn câu hỏi chung chung, và tránh được chuyện hiểu theo nghĩa thường ngày một từ có nghĩa kỹ thuật khác hẳn.

Câu hỏi thường gặp

QCVN và TCVN khác nhau thế nào?

QCVN là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, có giá trị bắt buộc và quy định mức giới hạn phải tuân thủ. TCVN là tiêu chuẩn quốc gia, thường tự nguyện áp dụng, hay dùng cho phương pháp lấy mẫu, đo và phân tích.

Vượt quy chuẩn 3 lần nghĩa là gì?

Thường có nghĩa giá trị đo được bằng ba lần giá trị giới hạn cho phép. Một số văn bản tính theo phần vượt, nên khi cần chính xác hãy tự chia giá trị đo cho giá trị giới hạn ghi trong bảng.

Kết quả không vượt quy chuẩn có nghĩa là không ô nhiễm không?

Không hẳn. Mẫu có thể được lấy lúc nguồn không hoạt động, ở vị trí không chịu ảnh hưởng, hoặc không đo đúng chất gây ra hiện tượng. Hãy kiểm thời gian, vị trí và thông số đo trước khi chấp nhận kết luận.

BOD và COD là gì?

Đó là hai thông số đo lượng chất hữu cơ và chất bẩn trong nước qua nhu cầu tiêu thụ ôxy, BOD theo cách sinh hoá, COD theo cách hoá học. Giá trị càng cao, nước càng bẩn và càng dễ làm cạn ôxy cho cá.

Quan trắc tự động và quan trắc định kỳ khác nhau ra sao?

Quan trắc tự động đo liên tục bằng thiết bị đặt cố định và truyền số liệu theo thời gian thực. Quan trắc định kỳ lấy mẫu theo lịch vài lần mỗi năm rồi phân tích trong phòng thí nghiệm, cho bức tranh theo đợt chứ không theo giờ.

Cột A, cột B trong quy chuẩn nước thải là gì?

Đó là các mức giới hạn khác nhau tuỳ nguồn nhận nước thải có dùng cho cấp nước sinh hoạt hay không; xả vào nguồn dùng cho sinh hoạt phải đạt mức nghiêm hơn. Phiên bản quy chuẩn mới có thể chia khác, cần tra bản hiện hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138