Theo nguyên tắc chung của pháp luật Việt Nam, tổ chức, cá nhân làm ô nhiễm môi trường mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, và Bộ luật Dân sự có quy định riêng theo hướng phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ một số trường hợp luật định. Để được bồi thường, người bị thiệt hại thường phải làm rõ ba điều: thiệt hại có thật và tính được, có nguồn ô nhiễm cụ thể, và thiệt hại đó do ô nhiễm từ nguồn ấy gây ra.
Bài này nói nguyên lý để người dân biết mình đang đứng ở đâu và cần chuẩn bị gì. Mức bồi thường, thời hiệu, thủ tục khởi kiện cụ thể phải tra theo văn bản pháp luật hiện hành; với vụ việc thật, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký bất kỳ thoả thuận nào hay nộp đơn ra toà.
Nguyên tắc nền: người gây ô nhiễm phải trả
Pháp luật bảo vệ môi trường nước ta theo nguyên tắc tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm, sự cố môi trường phải chịu trách nhiệm khắc phục và bồi thường. Ở phía quan hệ dân sự giữa người gây ô nhiễm và người bị ảnh hưởng, Bộ luật Dân sự có điều khoản riêng về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường, theo hướng chủ thể làm ô nhiễm phải bồi thường kể cả trường hợp không có lỗi.
Điều đó có nghĩa là người dân không cần chứng minh doanh nghiệp "cố ý" hay "cẩu thả". Nhưng điều đó không có nghĩa là không cần chứng minh gì cả: vẫn phải chỉ ra hành vi làm ô nhiễm, thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả giữa chúng. Phần lớn tranh chấp bồi thường ô nhiễm mắc lại ở mắt xích thứ ba.
Cũng cần phân biệt hai loại thiệt hại. Thiệt hại về sự suy giảm chức năng của môi trường (sông bị ô nhiễm, đất bị nhiễm độc) do Nhà nước yêu cầu bồi thường và tổ chức khắc phục. Thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, tài sản, lợi ích hợp pháp của từng người dân thì chính người bị thiệt hại có quyền yêu cầu. Bài này nói về loại thứ hai.
Các loại thiệt hại và bằng chứng tương ứng
Mỗi loại thiệt hại cần một kiểu bằng chứng khác nhau. Bắt đầu thu thập ngay khi phát hiện, vì nhiều thứ biến mất rất nhanh:
| Loại thiệt hại | Ví dụ | Bằng chứng nên có |
|---|---|---|
| Tài sản bị mất, hư hỏng | Cá, tôm trong ao chết; lúa, rau úa; mái tôn bị ăn mòn | Ảnh, video có ngày giờ; biên bản hiện trường của xã; hoá đơn mua giống, thức ăn |
| Thu nhập bị mất, giảm | Không bán được rau vì nước tưới nhiễm bẩn; quán ăn vắng khách vì mùi | Sổ sách thu chi các vụ, các tháng trước và sau; hợp đồng bán hàng |
| Chi phí khắc phục | Nạo vét ao, thay nước, xử lý giếng, sửa chữa nhà | Hoá đơn, biên nhận, hợp đồng thuê làm |
| Sức khoẻ | Phải đi khám, điều trị trong thời gian ô nhiễm | Hồ sơ khám, chữa bệnh; giấy tờ chi phí; kết luận chuyên môn nếu có |
| Mất thu nhập do ốm | Nghỉ làm để điều trị, người nhà nghỉ chăm | Xác nhận nghỉ việc, bảng lương, xác nhận thu nhập |
Ghi chép sổ sách mùa vụ, chi phí chăn nuôi từ trước khi có sự cố là thứ nhiều nông hộ không có, nhưng lại rất có ích để so sánh "trước và sau". Ai đang nuôi trồng gần nguồn có nguy cơ nên tập thói quen ghi chép đơn giản từ bây giờ.
Ba mắt xích phải nối được với nhau
Có thiệt hại thật, tính được bằng tiền. Liệt kê cụ thể: bao nhiêu ao, diện tích bao nhiêu, loài gì, nuôi từ lúc nào, ước tính sản lượng và giá trị theo giá thị trường lúc đó. Thiệt hại về sức khoẻ tính theo chi phí khám chữa, thu nhập bị mất và các khoản khác theo luật.
Có hành vi làm ô nhiễm từ một nguồn xác định. Kết quả kiểm tra, lấy mẫu của cơ quan chức năng là căn cứ mạnh nhất. Biên bản xử phạt vi phạm hành chính về môi trường đối với cơ sở (nếu có) cũng rất có giá trị.
Có quan hệ nhân quả giữa hai điều trên. Đây là phần khó nhất. Cá chết có thể do nước thải, nhưng cũng có thể do thời tiết, thiếu ôxy, dịch bệnh. Cần kết quả phân tích mẫu nước, mẫu cá, đối chiếu với thông số nguồn thải, đôi khi cần giám định để loại trừ nguyên nhân khác.
Làm gì ngay khi phát hiện thiệt hại
Những ngày đầu quyết định rất nhiều tới khả năng chứng minh về sau:
- Chụp ảnh, quay video hiện trường: diện rộng, cận cảnh, màu nước, xác cá, cây trồng; nói ngày giờ vào video.
- Báo ngay Ủy ban nhân dân xã để cán bộ xuống lập biên bản hiện trường, đề nghị báo cơ quan chuyên môn của tỉnh lấy mẫu.
- Giữ nguyên hiện trường trong khả năng có thể: chưa vớt hết cá, chưa xả nước ao cho tới khi có người lấy mẫu, trừ khi để lâu gây nguy hại thêm.
- Hỏi rõ mẫu được gửi tới đâu phân tích, khi nào có kết quả, kết quả có được gửi cho người dân không.
- Gom giấy tờ chứng minh giá trị thiệt hại: hoá đơn giống, thức ăn, sổ thu chi, hợp đồng bán hàng.
- Kết nối với các hộ cùng bị ảnh hưởng để có bức tranh chung về phạm vi thiệt hại.
Đừng vội ký nhận một khoản "hỗ trợ" từ cơ sở ngay trong những ngày đầu khi chưa biết thiệt hại thật là bao nhiêu và văn bản ghi gì. Một số văn bản có câu "đã nhận đủ, không khiếu nại gì thêm" có thể ảnh hưởng tới quyền yêu cầu về sau.
Các con đường để được bồi thường
Thương lượng trực tiếp. Nhiều vụ việc được giải quyết bằng thoả thuận giữa các hộ bị thiệt hại và cơ sở gây ô nhiễm, thường có chính quyền xã chứng kiến. Thoả thuận nên lập thành văn bản, ghi rõ khoản bồi thường cho thiệt hại nào, thời hạn chi trả, cam kết khắc phục nguồn thải.
Hoà giải với sự hỗ trợ của chính quyền. Khi hai bên chưa thống nhất, có thể đề nghị chính quyền xã hoặc cơ quan chuyên môn của tỉnh tổ chức hoà giải, xác định thiệt hại. Cơ quan nhà nước cũng có thể yêu cầu cơ sở vi phạm bồi thường như một phần của việc khắc phục.
Khởi kiện ra toà án. Khi không thoả thuận được, người bị thiệt hại có quyền khởi kiện vụ án dân sự đòi bồi thường. Yêu cầu khởi kiện có thời hiệu tính từ khi biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm; cần tra quy định hiện hành để không bỏ lỡ.
Đơn yêu cầu tập thể. Nhiều hộ cùng bị thiệt hại từ một nguồn có thể cùng đứng đơn hoặc cùng uỷ quyền cho một người đại diện, giúp giảm chi phí và tăng sức nặng khi chứng minh.
Lấy mẫu, phân tích và giám định: ai làm, kết quả dùng thế nào
Kết quả phân tích mẫu là xương sống của hầu hết hồ sơ bồi thường ô nhiễm, và cũng là chỗ người dân hay hụt nhất. Mẫu có giá trị là mẫu do cơ quan chức năng hoặc tổ chức có đủ điều kiện hoạt động quan trắc lấy, theo đúng quy trình, có biên bản lấy mẫu ghi thời gian, vị trí, người chứng kiến. Mẫu người dân tự múc vào chai nước suối rồi mang đi đâu đó xét nghiệm thường bị bên kia bác bỏ ngay.
Khi cán bộ xuống lấy mẫu, nên đề nghị lấy ở ít nhất ba vị trí: tại hoặc gần cửa xả của nguồn nghi ngờ, ở phía hạ lưu nơi thiệt hại xảy ra, và ở phía thượng lưu chưa chịu ảnh hưởng để làm mốc so sánh. Chính sự khác biệt giữa thượng lưu và hạ lưu là thứ giúp chứng minh quan hệ nhân quả. Xin được ký vào biên bản lấy mẫu với tư cách người chứng kiến và xin bản sao.
Giám định thiệt hại, như xác định nguyên nhân cá chết, mức độ ảnh hưởng tới cây trồng, hay mối liên hệ giữa bệnh và ô nhiễm, là việc của tổ chức giám định có chuyên môn, thường được trưng cầu khi vụ việc ra toà hoặc theo đề nghị của các bên. Chi phí, thời gian và ai phải trả trước tuỳ quy định và thoả thuận; luật sư sẽ giúp tính xem có cần giám định không và nên đề nghị giám định nội dung gì để không tốn công vô ích.
Ví dụ giả định: một xóm nuôi cá ven kênh
Giả sử sáu hộ nuôi cá trong ao lấy nước từ một con kênh, phía thượng nguồn có một cơ sở chế biến. Sau một đêm mưa, nước kênh đổi màu đen, có mùi hôi, sáng ra cá trong cả sáu ao nổi đầu rồi chết hàng loạt. Các hộ quay video, báo xã; cán bộ xã xuống lập biên bản, cơ quan chuyên môn của tỉnh lấy mẫu nước kênh, nước ao và nước tại cửa xả của cơ sở.
Kết quả phân tích cho thấy nước tại cửa xả có một số chỉ tiêu vượt quy chuẩn nhiều lần, nước kênh ngay dưới cửa xả cũng vậy, trong khi nước kênh phía trên cửa xả bình thường. Cơ sở bị xử phạt vi phạm hành chính. Lúc này, ba mắt xích đã khá rõ: thiệt hại có biên bản, nguồn có kết quả phân tích và quyết định xử phạt, quan hệ nhân quả được hỗ trợ bởi sự khác biệt giữa thượng lưu và hạ lưu cửa xả.
Các hộ gom hoá đơn giống, thức ăn, sổ ghi chép thả nuôi để tính thiệt hại, rồi cùng đứng tên đề nghị cơ sở bồi thường với sự chứng kiến của xã. Nếu không thoả thuận được, họ có đủ hồ sơ để nhờ luật sư xem xét khởi kiện. Ví dụ này cho thấy những gì làm trong 48 giờ đầu quan trọng thế nào: nếu không có mẫu nước lấy kịp thời, mọi thứ sau đó sẽ khó hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bị thiệt hại vì ô nhiễm có được bồi thường không?
Có. Theo nguyên tắc chung, tổ chức, cá nhân làm ô nhiễm môi trường gây thiệt hại phải bồi thường, kể cả khi không có lỗi, trừ một số trường hợp luật định. Người bị thiệt hại cần chứng minh thiệt hại, nguồn ô nhiễm và mối quan hệ nhân quả.
Cá chết hàng loạt nghi do nước thải thì làm gì đầu tiên?
Quay video, chụp ảnh hiện trường, báo ngay Ủy ban nhân dân xã để lập biên bản và đề nghị cơ quan chuyên môn lấy mẫu nước kịp thời. Giữ hiện trường trong khả năng có thể cho tới khi lấy mẫu xong.
Có nên nhận tiền hỗ trợ của cơ sở ngay không?
Nên đọc kỹ văn bản trước khi ký. Nếu văn bản ghi đã nhận đủ và không yêu cầu gì thêm trong khi chưa xác định hết thiệt hại, quyền yêu cầu về sau có thể bị ảnh hưởng. Khi chưa chắc, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Thiệt hại về sức khoẻ do ô nhiễm có đòi được không?
Có thể yêu cầu, nhưng chứng minh quan hệ nhân quả giữa ô nhiễm và bệnh thường khó, cần hồ sơ y tế đầy đủ và đôi khi cần giám định. Không nên tự kết luận nguyên nhân bệnh mà để cơ quan chuyên môn đánh giá.
Đòi bồi thường ô nhiễm có thời hạn không?
Có. Yêu cầu bồi thường qua toà án có thời hiệu khởi kiện tính từ khi biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm. Cần tra quy định hiện hành và chuẩn bị sớm để không bỏ lỡ.
Nhiều hộ cùng bị thiệt hại có nên làm chung không?
Nên. Các hộ có thể cùng đứng đơn hoặc uỷ quyền cho một người đại diện, chia sẻ chi phí giám định, luật sư và tăng sức nặng khi chứng minh phạm vi thiệt hại từ cùng một nguồn.