Ở đồng bằng sông Cửu Long, khói đốt rơm dày nhất sau vụ đông xuân, khoảng giữa tháng 2 đến cuối tháng 3, vào chiều muộn và đầu tối khi gió lặng; những ngày như vậy khói có thể trôi vào các đô thị nằm giữa vùng lúa như Cần Thơ, Long Xuyên, Cao Lãnh, Rạch Giá, và có hôm tới cả ven đô phía tây TP.HCM. Sau vụ hè thu (tháng 6 – 8) và thu đông (tháng 10 – 11) cũng có đốt nhưng khói nhẹ hơn vì mưa xen kẽ.
Bài này tổng hợp lịch đốt đồng theo vụ cho cả vùng, giải thích vì sao khói đi xa và vì sao nhiều hộ vẫn đốt, cách gia đình ở nông thôn lẫn thành phố giảm phơi nhiễm, và những cách thay thế đang lan rộng. Các bài theo từng tỉnh trong danh mục này (Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Long, Cà Mau, Tây Ninh) nói thêm chi tiết tại chỗ. Không có số đo cụ thể ở đây vì khói biến động theo ngày, theo gió.
Lịch thời vụ và khói rơm trong năm
Đồng bằng sông Cửu Long làm hai đến ba vụ lúa mỗi năm. Lịch dưới là khung chung; mỗi tỉnh, mỗi vùng lệch nhau vài tuần, và lịch thời vụ còn thay đổi theo năm để né hạn mặn hay lũ.
| Vụ | Thời gian gặt (khoảng) | Mức khói thường gặp | Lý do |
|---|---|---|---|
| Đông xuân | Giữa tháng 2 đến cuối tháng 3 | Dày nhất trong năm | Trời khô, nắng, rơm khô nhanh, diện tích gặt lớn |
| Hè thu | Tháng 6 đến tháng 8 | Vừa, ngắt quãng | Có mưa, rơm ẩm, khó cháy hết |
| Thu đông (vùng làm ba vụ) | Tháng 10 đến tháng 11 | Nhẹ, cục bộ | Diện tích nhỏ hơn, cuối mùa mưa |
| Mùa nước nổi | Tháng 8 đến tháng 11 ở vùng đầu nguồn | Gần như không | Đồng trũng ngập, không gặt |
Muốn biết chính xác tuần nào khói nhiều ở nơi mình, hỏi lịch xuống giống của xã hoặc hợp tác xã: gặt thường sau xuống giống khoảng ba tháng. Đây là cách dự báo khói đơn giản và chính xác nhất cho từng vùng.
Vì sao khói rơm đi xa và dày vào chiều tối
Rơm được đốt ngay trên ruộng, thường vào buổi chiều sau khi đã phơi khô suốt buổi trưa. Lửa rơm cháy nhanh nhưng không đủ nóng để đốt hết, nên tạo nhiều khói trắng xám chứa bụi mịn, tro nhẹ và các khí từ quá trình cháy không trọn vẹn.
Chiều muộn và tối, mặt đất nguội nhanh, lớp không khí sát mặt đất trở nên ổn định, gió yếu dần. Khói không bốc cao được mà trôi ngang, sát mặt đồng, len vào các ấp và lan theo các trục sông, đường. Khi nhiều cánh đồng cùng đốt trong một vùng, khói từ hàng trăm điểm cộng lại thành một lớp mờ rộng hàng chục cây số.
Gió mùa khô thổi chủ yếu từ hướng đông, đông bắc, nên khói thường trôi về phía tây, tây nam. Những đô thị nằm ở cuối hướng gió của vùng lúa lớn chịu khói nhiều hơn. Khi gió đổi hướng, vùng chịu khói cũng đổi theo. Sáng sớm hôm sau, khói còn đọng lại trong những khu trũng, ven sông trước khi tan khi nắng lên.
Đó là lý do người ở thành phố đôi khi ngửi thấy mùi khét nhẹ buổi tối dù quanh nhà không có ruộng nào. Mùi này khác mùi khói rác, khói nhựa: mùi rơm khét thơm hơn, không hắc, nhưng vẫn mang nhiều bụi mịn.
Vì sao nhiều hộ vẫn đốt rơm
Nhanh và gần như không tốn tiền. Sau gặt, ruộng cần dọn để kịp xuống giống vụ sau, có khi chỉ cách nhau vài tuần. Đốt là cách nhanh nhất, không cần thuê người hay máy.
Tin rằng tro giúp đất và diệt sâu bệnh. Nhiều người cho rằng đốt rơm giúp diệt mầm sâu bệnh, ốc, cỏ dại và tro bón lại cho ruộng. Thực tế đốt rơm cũng làm mất phần lớn chất hữu cơ và đạm trong rơm, và hại vi sinh vật có ích trên mặt đất.
Rơm khó bán ở một số vùng. Nơi không có người thu mua, không có dịch vụ cuộn rơm, việc chở rơm ra khỏi ruộng tốn công hơn giá trị rơm.
Thời gian giữa hai vụ quá ngắn. Ở vùng làm ba vụ, khoảng trống giữa gặt và xuống giống rất ngắn, không đủ thời gian để rơm phân huỷ tự nhiên trên ruộng.
Thói quen lâu đời. Đốt đồng là tập quán nhiều thế hệ. Thay đổi cần thời gian, cần lợi ích rõ ràng và dịch vụ thay thế sẵn có, không chỉ là lời khuyên.
Những cách thay thế đang lan rộng
Cuộn rơm bằng máy. Máy cuộn rơm chạy trên ruộng sau gặt, đóng rơm thành cuộn tròn gọn. Rơm cuộn bán cho người trồng nấm rơm, nuôi bò, làm phân hữu cơ, phủ gốc vườn cây ăn trái. Ở nhiều xã, chủ máy cuộn trả tiền mua rơm hoặc cuộn miễn phí để lấy rơm.
Trồng nấm rơm ngay tại chỗ. Nghề trồng nấm rơm là truyền thống của miền Tây, dùng rơm làm giá thể. Sau thu nấm, bã rơm thành phân bón cho ruộng, vườn.
Ủ rơm với chế phẩm vi sinh. Rơm được rải đều, phun chế phẩm vi sinh giúp phân huỷ nhanh rồi cày vùi. Cách này trả lại chất hữu cơ cho đất. Nhiều địa phương có chương trình hướng dẫn và hỗ trợ chế phẩm.
Làm thức ăn cho gia súc và vật liệu khác. Rơm có thể ủ làm thức ăn cho bò, làm vật liệu lót chuồng, phủ luống rau, nguyên liệu cho một số sản phẩm thủ công.
Đốt có kiểm soát nếu chưa có lựa chọn khác. Nếu buộc phải đốt, chọn lúc có gió nhẹ thổi về phía không có nhà, tránh chiều tối, đốt từng phần, không đốt gần đường, nhà, bờ cây và rừng tràm, không đốt khi có cảnh báo cháy rừng.
Ở thành phố: nhận ra khói rơm và giảm phơi nhiễm
Người ở đô thị miền Tây có thể nhận ra ngày khói rơm qua ba dấu hiệu: mùi khét nhẹ từ chiều muộn, bầu trời vàng mờ lúc hoàng hôn dù không có mây, và tro nhỏ li ti bám bậu cửa sổ sáng hôm sau. Xem thêm chỉ số bụi mịn ở trạm quan trắc gần nhất: ngày có khói, chỉ số thường tăng từ chiều và giảm vào trưa hôm sau.
Khi đã biết đang mùa khói, đóng cửa sổ từ khoảng bốn, năm giờ chiều tới sáng hôm sau; mở cửa thông gió vào giữa buổi sáng khi khói đã tan. Không tập thể dục ngoài trời vào chiều tối những ngày này; chuyển sang buổi sáng hoặc trong nhà.
Trong phòng ngủ có người nhạy cảm, nếu có máy lọc không khí thì đây là lúc nên bật. Nếu không có, đóng kín cửa và hạn chế các nguồn khói trong nhà như nhang, bếp than, thuốc lá.
Người có bệnh hen, bệnh phổi mạn, bệnh tim, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và trẻ nhỏ nên được ưu tiên tránh khói. Nếu thấy khó thở, ho kéo dài, khò khè hay tức ngực tăng lên trong mùa đốt đồng, hãy đi khám bác sĩ thay vì chờ hết mùa.
Khói đồng và đi đường: tầm nhìn, an toàn giao thông
Ít ai nghĩ tới, nhưng khói đốt đồng không chỉ là chuyện hít thở. Khi một cánh đồng sát đường cùng đốt vào chiều tối, khói trắng có thể trôi ngang mặt đường, làm tầm nhìn giảm đột ngột chỉ trong vài chục mét. Trên các tuyến quốc lộ, đường tỉnh, đê bao chạy giữa đồng ở miền Tây, đây là tình huống nguy hiểm cho người đi xe máy và xe khách.
Khi thấy khói trước mặt, giảm tốc độ từ xa, bật đèn, không vượt trong vùng khói, giữ khoảng cách với xe phía trước. Nếu khói quá dày, dừng hẳn ở lề phải an toàn, chờ gió đổi hoặc khói thưa rồi đi tiếp. Người đi xe máy nên đeo kính và khẩu trang vì tro và khói làm cay mắt, dễ mất tập trung.
Với người đốt đồng, không đốt ruộng sát đường giao thông vào chiều tối, nhất là khi gió thổi về phía đường. Cũng không để lửa cháy lan sang bờ cỏ ven đường, ven kênh, nơi có thể có dây điện, cột điện hoặc xe đậu.
Khói đốt rơm, đốt cỏ còn là nguyên nhân của những vụ cháy lan sang vườn cây, nhà cửa, rừng tràm trong mùa khô. Mỗi năm đều có những đám cháy bắt đầu từ một ruộng rơm. Trông lửa đến khi tắt hẳn và có sẵn nước, dụng cụ dập lửa là việc tối thiểu khi đốt.
Ở nông thôn sát ruộng: kế hoạch cho mùa gặt
Gia đình sống ngay cạnh đồng chịu khói nặng nhất. Một kế hoạch đơn giản cho vài tuần gặt rộ:
- Hỏi lịch gặt của các ruộng quanh nhà để biết tuần nào khói nhiều.
- Từ chiều, đóng cửa phía đồng, rút quần áo phơi, đậy kín lu nước mưa và thức ăn để ngoài.
- Cho trẻ nhỏ và người nhạy cảm ở phòng phía xa đồng vào chiều tối; không để trẻ chạy theo ra ruộng đang đốt.
- Nếu hàng xóm đốt sát nhà, góp ý nhẹ nhàng về giờ đốt và hướng gió; giới thiệu dịch vụ cuộn rơm nếu xã có.
- Sau đợt gặt, lau ướt toàn bộ bậu cửa, quạt, rèm để bỏ lớp tro mịn đã lọt vào nhà.
Nhiều địa phương có quy định hoặc vận động hạn chế đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời, nhất là gần khu dân cư, đường giao thông và rừng. Quy định khác nhau theo tỉnh và có thể thay đổi, nên tra văn bản hiện hành của địa phương trước khi phản ánh.
Câu hỏi thường gặp
Mùa đốt đồng ở miền Tây vào tháng mấy?
Rõ nhất sau vụ đông xuân, khoảng giữa tháng 2 đến cuối tháng 3. Sau vụ hè thu từ tháng 6 đến tháng 8 và vụ thu đông tháng 10, 11 cũng có đốt nhưng khói nhẹ hơn vì có mưa.
Vì sao khói rơm hay dày vào buổi chiều tối?
Rơm thường được đốt chiều sau khi phơi khô. Chiều tối gió yếu, lớp không khí sát mặt đất ổn định nên khói không bốc cao mà trôi ngang, len vào nhà cửa và lan xa theo hướng gió.
Khói rơm có hại cho sức khoẻ không?
Khói rơm chứa nhiều bụi mịn và khí từ quá trình cháy không trọn, có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng và làm nặng thêm bệnh hô hấp, tim mạch. Người nhạy cảm nên tránh khói, đi khám bác sĩ nếu triệu chứng nặng lên.
Đốt rơm có giúp ruộng tốt hơn không?
Đốt rơm diệt được một phần mầm sâu bệnh và cỏ dại, nhưng làm mất phần lớn chất hữu cơ, đạm trong rơm và hại vi sinh vật có ích. Cuộn rơm, ủ vi sinh hay trồng nấm giữ lại giá trị của rơm tốt hơn.
Ở Cần Thơ, Long Xuyên có ngửi thấy khói rơm không?
Có những chiều tối trong mùa gặt đông xuân, khói từ các cánh đồng xung quanh trôi vào đô thị nằm giữa vùng lúa. Mùi khét nhẹ, trời vàng mờ lúc hoàng hôn là dấu hiệu dễ nhận.
Có cách nào để không phải đốt rơm?
Có. Dịch vụ cuộn rơm bằng máy đã phổ biến ở nhiều xã, rơm cuộn bán được cho trồng nấm, nuôi bò, phủ gốc vườn cây. Ủ rơm với chế phẩm vi sinh rồi cày vùi cũng là cách được nhiều địa phương hướng dẫn.