Đắk Lắk sau khi sáp nhập Phú Yên có hai kiểu không khí. Cao nguyên quanh Buôn Ma Thuột phần lớn năm trong lành, nhưng mùa khô, khoảng tháng 11 đến tháng 4, có bụi đất đỏ, khói từ sấy và đốt phụ phẩm cà phê, đốt rẫy và cháy rừng khộp ở phía tây bắc. Dải ven biển Phú Yên cũ quanh Tuy Hoà thoáng gió biển, nguồn chính là khói rơm sau gặt ở cánh đồng lớn, nhà máy đường, mỏ đá và xe trên quốc lộ 1. Số liệu theo giờ có trên trạm quan trắc tự động của tỉnh và cổng quan trắc quốc gia.
Buôn Ma Thuột là thủ phủ cà phê, nên nhịp không khí ở đây gắn với mùa vụ cà phê nhiều hơn với khu công nghiệp. Bài này giải thích mùa nào, nguồn nào, rồi tách riêng vùng ven biển, kèm lịch theo tháng và việc nên làm cho từng nhóm người.
Buôn Ma Thuột mùa khô: bụi, nắng và gió
Buôn Ma Thuột nằm trên cao nguyên đất đỏ bazan, có hai mùa rõ rệt. Mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 10, không khí mát và sạch. Mùa khô bắt đầu từ cuối năm, gió mùa đông bắc thổi mạnh qua cao nguyên, nắng nhiều, độ ẩm giảm sâu, đất khô thành bụi mịn màu đỏ.
Trong thành phố, bụi đến từ các tuyến đường đang mở rộng, công trình nhà ở, khu đô thị mới và xe tải chở nông sản, vật liệu. Ở các phường ven và xã giáp ranh, đường đất vào rẫy là nguồn bụi đỏ chính. Người đi xe máy đường dài trong mùa khô thường về nhà với quần áo, tóc phủ một lớp đỏ, đó là bụi thô, gây rát mắt, rát họng.
Cuối mùa khô, thường từ tháng 2 đến tháng 4, khi khói đốt rẫy và cháy rừng góp thêm bụi mịn, có những buổi sáng thành phố mờ đục. Đêm cao nguyên lạnh, lớp không khí sát mặt đất ít xáo trộn, khói đọng lại cho tới khi nắng lên. Đó là những buổi người có bệnh hô hấp nên dời việc tập thể dục ngoài trời.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là nước. Mùa khô kéo dài làm nhiều gia đình phải tưới cà phê liên tục, máy bơm dầu chạy ngày đêm ở rẫy cũng thải khói, dù mỗi máy nhỏ. Ở những vùng rẫy dày, tiếng và khói máy bơm là một phần của mùa khô mà người ở thành phố ít biết.
Cà phê và không khí: mùa thu hoạch, sấy và đốt phụ phẩm
Phơi trên sân. Mùa thu hoạch, khoảng tháng 10 đến tháng 12, cà phê được phơi trên sân xi măng, sân đất, cả trên lề đường. Cào trở hạt làm bụi vỏ và bụi đất bay lên; nhà sát các sân phơi lớn chịu bụi này vài tuần.
Lò sấy. Khi trời không đủ nắng hay cần sấy nhanh, cơ sở dùng lò sấy đốt củi, vỏ cà phê, than. Khói lò sấy cục bộ nhưng kéo dài cả đêm trong mùa vụ; nhiều lò gần nhau có thể làm cả khu dân cư mù khói buổi tối.
Xay xát và vỏ cà phê. Xay xát tách vỏ tạo bụi vỏ mịn quanh xưởng. Vỏ cà phê có nơi tận dụng ủ phân hay làm chất đốt, có nơi bị đổ đống rồi đốt âm ỉ, sinh khói và mùi khét nhiều ngày. Đống vỏ cháy ngầm còn có thể bùng lửa khi gió mạnh, nguy hiểm cho nhà kho và vườn bên cạnh.
Cưa đốn, tái canh. Khi tái canh vườn già, cây cà phê bị cưa bỏ, cành nhánh có khi được gom đốt. Đốt cành tươi và gốc rễ cháy không hoàn toàn, khói dày và nhiều bụi mịn.
Cách giảm. Ủ vỏ và cành làm phân hữu cơ, dùng lò sấy có ống khói cao và buồng đốt kín, phơi trên bạt thay vì lề đường là những cách nhiều hộ đã làm, vừa giảm khói vừa giữ chất lượng hạt.
Rừng khộp và cháy rừng phía tây bắc
Phía tây bắc tỉnh, giáp biên giới Campuchia, có những cánh rừng khộp rộng, kiểu rừng thưa cây họ dầu rụng lá trong mùa khô. Đến giữa mùa khô, lá rụng phủ dày mặt đất, cỏ khô vàng, chỉ cần một tàn lửa là có thể cháy lướt trên diện rộng. Rừng khộp đã thích nghi với lửa ở một mức nhất định, nhưng khói thì vẫn bay về khu dân cư.
Khói cháy rừng là bụi mịn đi xa được. Khi gió đông bắc thổi, khói có thể bay về phía tây nam; khi gió lặng, khói đọng quanh các làng gần rừng. Những tuần cháy rừng nhiều, ngay cả Buôn Ma Thuột ở cách xa cũng có thể có buổi trời đục và mùi khét.
Cơ quan kiểm lâm công bố cấp dự báo cháy rừng theo vùng trong mùa khô. Với gia đình gần rừng, cấp cao kéo dài là lúc nên chuẩn bị: đóng cửa khi khói về, để ý người già và trẻ nhỏ, cẩn thận lửa khi đốt dọn rẫy. Với mọi người, đây cũng là lúc không nên mang lửa vào rừng, kể cả để nấu ăn hay xua ong.
Đốt rẫy, đốt rác ở vùng nông thôn
Ngoài cà phê, vùng cao nguyên còn trồng hồ tiêu, sắn, ngô, cao su, sầu riêng. Cuối mùa khô, việc dọn rẫy bằng lửa vẫn còn ở một số nơi: đốt cỏ, đốt thân ngô, đốt cành cây sau khi tỉa. Khói từ các đám đốt nhỏ cộng dồn trên diện rộng, thường rõ nhất buổi chiều tối.
Ở nông thôn, rác sinh hoạt nhiều nơi chưa được thu gom thường xuyên, nên người dân đốt rác tại vườn. Rác có lẫn túi ni lông, chai nhựa, bao bì thuốc bảo vệ thực vật khi đốt sinh khói độc hơn khói củi nhiều. Đây là nguồn nhỏ nhưng rất gần người, đặc biệt trẻ em chơi quanh đống đốt.
Không đốt bao bì thuốc bảo vệ thực vật, gom vào điểm thu gom riêng nếu xã có; ủ cỏ và thân cây làm phân; hỏi chính quyền xã về lịch thu gom rác. Khi đốt dọn rẫy là việc bắt buộc, nên đốt thành đống nhỏ, có người trông, tránh ngày gió lớn và tránh giờ chiều tối khi khói dễ đọng. Đó là những việc từng gia đình làm được ngay, và cũng là căn cứ để cả thôn cùng thống nhất cách làm.
Phú Yên cũ: Tuy Hoà, cánh đồng lúa và gió biển
Dải ven biển phía đông, tức Phú Yên cũ, có khí hậu duyên hải: mùa mưa tập trung cuối năm, khoảng tháng 9 đến tháng 12, phần còn lại khô và nắng. Gió biển thổi đều, thành phố Tuy Hoà không đông, nên phần lớn thời gian không khí tốt.
Cánh đồng lúa rộng ở vùng hạ lưu sông Đà Rằng là vựa lúa của cả vùng. Sau mỗi vụ gặt, rơm còn bị đốt ở một số nơi, khói theo gió vào các phường ven thành phố vào chiều tối. Vùng trồng mía phía tây có nhà máy đường, mùa ép mía cộng thêm khói lò hơi và mùi rỉ đường quanh nhà máy.
Dọc quốc lộ 1, xe tải đường dài đi qua cả ngày lẫn đêm. Các mỏ đá và xưởng vật liệu ở vùng đồi tạo bụi cục bộ. Khu kinh tế phía nam đang phát triển dần. Nhìn chung, ở vùng này, nguồn sát nhà như đốt rơm, đốt rác, xe tải trên đường trước cửa thường đáng để ý hơn các nguồn lớn ở xa.
Lịch hai vùng trong cùng một năm
Cao nguyên và ven biển lệch mùa mưa. Mốc dưới đây là xu hướng thường gặp:
| Khoảng thời gian | Cao nguyên Buôn Ma Thuột | Ven biển Tuy Hoà |
|---|---|---|
| Tháng 5 đến tháng 9 | Mùa mưa, không khí sạch | Nắng nóng; gặt vụ hè thu, khói rơm |
| Tháng 10 đến tháng 12 | Thu hoạch, phơi sấy cà phê; khô dần | Mùa mưa, bão lũ; không khí sạch |
| Tháng 1 đến tháng 2 | Khô, gió mạnh, bụi đất đỏ | Khô dần; dịp Tết nhiều khói hương |
| Tháng 2 đến tháng 4 | Cuối mùa khô: đốt rẫy, cháy rừng khộp | Gặt vụ đông xuân, đốt rơm; mùa ép mía |
Đầu năm là lúc khác biệt rõ nhất: cao nguyên khô bụi, khói rẫy; ven biển vẫn còn khá dễ chịu. Ngược lại, giữa năm cao nguyên đã vào mùa mưa xanh mát thì đồng bằng ven biển lại nắng nóng và có khói rơm vụ hè thu. Gia đình có người đi lại giữa Buôn Ma Thuột và Tuy Hoà nên nhớ nhịp lệch này khi lên kế hoạch cho trẻ nhỏ hay người già.
Tra số liệu và việc nên làm
Việc nên làm khác nhau theo vùng và theo mùa:
- Tra chỉ số theo giờ ở trạm quan trắc tự động mà Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh công bố, hoặc cổng quan trắc quốc gia; dùng trạm ở Buôn Ma Thuột cho cao nguyên và trạm ở Tuy Hoà cho ven biển.
- Mùa khô trên cao nguyên: tưới ẩm sân và lối đi, đóng cửa phía đường đất, đeo khẩu trang và kính khi đi xe máy; theo dõi cấp dự báo cháy rừng.
- Nhà gần lò sấy, sân phơi, xưởng xay cà phê: đóng cửa những tối lò chạy; trao đổi với chủ cơ sở về chiều cao ống khói và giờ đốt; ghi lại những đêm khói nặng.
- Ven biển mùa gặt: thu đồ phơi và đóng cửa trước chiều tối, khuyên hàng xóm ủ rơm thay vì đốt.
- Người có bệnh hen, phổi mạn, tim mạch: giữ thuốc theo đơn bác sĩ đã kê, đi khám ngay khi khó thở, ho kéo dài, tức ngực tăng trong mùa khói.
- Thấy đốt rác, đốt bao bì thuốc bảo vệ thực vật, đốt sát khu dân cư hay xe chở hàng không che chắn: phản ánh với chính quyền xã hoặc đường dây nóng của Sở phụ trách môi trường nơi bạn ở.
Câu hỏi thường gặp
Không khí Buôn Ma Thuột mùa khô có xấu không?
Phần lớn ngày mùa khô vẫn ở mức chấp nhận được, nhưng có nhiều bụi đất đỏ trên đường và cuối mùa có những đợt khói đốt rẫy, cháy rừng làm trời mờ đục. Khói đọng nhiều nhất vào sáng sớm và chiều tối. Xem chỉ số theo giờ để chọn giờ ra ngoài.
Khói lò sấy cà phê có hại không?
Khói đốt củi, vỏ cà phê chứa bụi mịn và các khí sinh ra khi cháy không hoàn toàn, có thể gây kích ứng và làm nặng bệnh hô hấp khi hít nhiều đêm liền. Nhà gần lò nên đóng cửa những giờ lò chạy, và trao đổi với chủ lò về ống khói cao, buồng đốt kín.
Rừng khộp cháy có ảnh hưởng tới thành phố không?
Có thể có, nhất là những tuần cháy nhiều và gió thổi về phía thành phố. Khói cháy rừng đi xa được, làm trời mờ và có mùi khét. Theo dõi cấp dự báo cháy rừng và chỉ số theo giờ để biết khi nào nên đóng cửa, hạn chế ra ngoài.
Tuy Hoà có ô nhiễm không khí không?
Tuy Hoà ven biển, thoáng gió, phần lớn thời gian không khí tốt. Những lúc kém hơn thường là chiều tối mùa gặt khi khói rơm bay vào thành phố, mùa ép mía quanh nhà máy đường, và dọc quốc lộ 1 nơi xe tải qua lại nhiều.
Có nên đốt vỏ cà phê không?
Đốt vỏ cà phê lộ thiên tạo khói và mùi khét kéo dài, ảnh hưởng hàng xóm. Vỏ cà phê có thể ủ làm phân hữu cơ khá tốt cho vườn, hoặc dùng trong lò đốt có buồng kín và ống khói cao. Hỏi cán bộ khuyến nông ở xã để biết cách ủ phù hợp.
Mùa nào ở Đắk Lắk không khí tốt nhất?
Cao nguyên thường sạch nhất vào mùa mưa giữa năm, ven biển sạch nhất vào mùa mưa cuối năm. Hai vùng lệch mùa, nên không có một tháng đẹp chung cho cả tỉnh. Hãy theo dõi trạm đúng vùng mình ở.