Các ứng dụng báo chỉ số AQI khác nhau chủ yếu vì bốn lý do: dùng thang tính khác nhau (thang Việt Nam VN_AQI hay thang của Mỹ), lấy khung thời gian khác nhau (một giờ, trung bình 24 giờ hay cách tính có trọng số), lấy số từ trạm ở vị trí khác nhau, và dùng loại thiết bị hoặc mô hình ước tính khác nhau. Cách khỏi hoang mang là chọn một nguồn chính thức làm mốc, một nguồn phụ để xem nhanh, và hiểu vì sao hai con số vênh trước khi kết luận.
Bài này không giảng lại AQI là gì. Mục tiêu là giúp bạn đứng trước hai màn hình điện thoại báo hai màu khác nhau mà vẫn biết nên mở cửa sổ hay không, có cho con ra sân hay không.
Lý do thứ nhất: không cùng một cái thước
Thang Việt Nam và thang Mỹ chia ngưỡng khác nhau. Cả hai đều quy nồng độ chất ô nhiễm về thang 0 tới 500 với sáu mức màu, nhưng ngưỡng nồng độ ứng với từng mức không trùng nhau. Riêng với bụi mịn PM2.5, thang của Mỹ đã được siết lại trong những năm gần đây, nên cùng một nồng độ, thang Mỹ thường cho con số cao hơn và màu "nặng" hơn thang VN_AQI.
Tên mức cũng khác. Thang Việt Nam gọi các mức là tốt, trung bình, kém, xấu, rất xấu, nguy hại; ứng dụng nước ngoài dịch theo cách riêng, có khi gọi mức thứ ba là "không tốt cho nhóm nhạy cảm". Đọc nhãn chữ và đọc cả màu, đừng chỉ nhìn số.
Một số ứng dụng có thang riêng. Có ứng dụng tự đặt thang, tự chọn màu, thậm chí đổi ngưỡng theo vùng. Thường phần cài đặt hoặc phần giải thích của ứng dụng sẽ ghi rõ dùng thang nào; mất một phút đọc là đỡ được nhiều lần hoảng.
Lý do thứ hai: khung thời gian của con số
Bụi mịn thay đổi theo từng giờ. Con số bạn thấy có thể là trung bình của đúng giờ vừa qua, trung bình của 24 giờ, hoặc một cách tính có trọng số nghiêng về các giờ gần nhất (thường gọi là NowCast). Ba cách tính này cho ba con số khác nhau trong cùng một thời điểm, nhất là khi không khí đang thay đổi nhanh: vào buổi sáng ô nhiễm vừa dồn lên, số theo giờ đã đỏ mà trung bình 24 giờ vẫn còn cam; chiều mưa xuống, số theo giờ đã xanh mà trung bình ngày vẫn còn treo ở mức kém.
Hiểu điều này giúp tránh hai kiểu hoang mang thường gặp. Kiểu thứ nhất: "ứng dụng báo xấu mà trời trông trong thế" vì ứng dụng đang hiển thị trung bình của cả đêm qua. Kiểu thứ hai: "sáng nay đỏ rực, chắc cả ngày nguy hiểm" trong khi đó chỉ là đỉnh giờ cao điểm và sẽ hạ trong vài giờ.
Quy tắc thực tế: quyết định cho việc ngay lúc này (mở cửa, ra ngoài chạy bộ, đưa con đi bộ tới trường) thì dựa vào số theo giờ hoặc số có trọng số gần nhất; nhìn lại cả ngày hoặc so ngày này với ngày khác thì dựa vào trung bình 24 giờ. Khi ghi lại để phản ánh, nói rõ mình dùng con số loại nào.
So các loại nguồn hay gặp trên điện thoại
Phần lớn ứng dụng thuộc một trong mấy kiểu sau, nhiều ứng dụng trộn cả hai ba kiểu:
| Kiểu nguồn | Điểm mạnh | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| Trạm quan trắc chính thức | Thiết bị chuẩn, được kiểm định, có quy trình rà số liệu | Ít trạm, có lúc ô trống khi bảo trì |
| Ứng dụng lấy lại số trạm chính thức | Giao diện tiện, có thông báo | Có thể đổi sang thang Mỹ, cập nhật trễ |
| Mạng cảm biến giá rẻ của cộng đồng | Dày điểm, sát khu dân cư | Dễ đo cao khi trời ẩm, cần hiệu chỉnh |
| Ước tính từ vệ tinh và mô hình | Phủ mọi nơi, có dự báo | Là ước tính, ô lưới lớn, không phải số đo tại chỗ |
| Máy đo cầm tay của gia đình | Đo đúng chỗ mình đứng | Độ chính xác tuỳ máy, chỉ nên so tương đối |
Chuyện cảm biến giá rẻ đo cao khi độ ẩm lớn là hiện tượng đã được nói nhiều; điều đáng nhớ ở đây là vào những sáng nồm ẩm miền Bắc hay sáng mù sương Đà Lạt, chênh lệch giữa mạng cảm biến cộng đồng và trạm chính thức có thể lớn hơn bình thường.
Lý do thứ ba: trạm đặt ở đâu
Hai ứng dụng có thể lấy số từ hai trạm cách nhau vài cây số. Trạm sát đường vành đai đo được khói xe và bụi đường trực tiếp; trạm trong khuôn viên một cơ quan có cây xanh, cách đường lớn vài trăm mét, đo không khí "nền" của khu dân cư. Cả hai đều đúng cho vị trí của chúng, và chênh nhau một hai bậc màu là chuyện bình thường.
Nhiều ứng dụng tự chọn "trạm gần nhất" theo định vị điện thoại. Khi bạn đi làm từ ngoại thành vào trung tâm, con số đổi theo trạm mà ứng dụng chọn, không phải vì không khí đổi đột ngột. Mở chi tiết để xem tên và vị trí trạm đang được dùng; nếu ứng dụng không cho xem nguồn số liệu thì nên coi con số đó chỉ để tham khảo.
Với người ở vùng không có trạm, ứng dụng thường lấy trạm gần nhất cách mấy chục cây số, hoặc dùng ước tính mô hình. Đó là lúc quan sát tại chỗ quan trọng hơn: mùi khói đốt đồng buổi chiều, tầm nhìn tới dãy núi quen thuộc, lớp bụi trên yên xe sau một đêm.
Bốn câu hỏi trước khi tin một con số
Mỗi khi thấy một con số khiến mình lo, đi lần lượt qua bốn câu hỏi này:
- Thang nào? Ứng dụng dùng VN_AQI, thang Mỹ hay thang riêng? Nếu là thang Mỹ, cùng nồng độ sẽ cho màu nặng hơn thang Việt Nam.
- Khung giờ nào? Số theo giờ, trung bình 24 giờ hay cách tính có trọng số? Con số đang tăng hay đang giảm so với một hai giờ trước?
- Đo ở đâu? Trạm nào, cách nhà bao xa, đặt sát đường hay trong khu dân cư? Là trạm chuẩn, cảm biến cộng đồng hay ước tính?
- Có nguồn thứ hai xác nhận không? Trạm chính thức gần nhất nói gì? Quan sát của mình (tầm nhìn, mùi, bụi) có khớp không?
Nếu ba trên bốn câu trả lời cho thấy con số đáng tin và nhất quán, hãy hành động theo nó. Nếu chỉ một ứng dụng báo đỏ còn trạm chính thức và mắt thường đều không thấy gì bất thường, khả năng cao là lệch thang hoặc cảm biến đang nhiễu do độ ẩm.
Quy tắc một nguồn chính, một nguồn phụ
Nguồn chính là trạm chính thức gần nhà. Dùng để quyết định những việc quan trọng: cho trẻ nghỉ hoạt động ngoài trời, đổi lịch tập, viết phản ánh. Lưu lối tắt, xem vào giờ cố định.
Nguồn phụ là một ứng dụng tiện tay. Chọn một ứng dụng có thông báo đẩy và cho xem nguồn số liệu. Dùng nó để được nhắc khi có biến động, rồi mở nguồn chính để xác nhận.
Đừng cài năm ứng dụng. Càng nhiều nguồn càng nhiều con số vênh nhau, càng dễ lo lắng không cần thiết. Hai nguồn là đủ cho một gia đình.
Thống nhất trong nhà dùng cùng nguồn. Ông bà xem một ứng dụng, bố mẹ xem ứng dụng khác, cô giáo ở trường xem ứng dụng thứ ba thì mỗi người một màu, tranh cãi không hồi kết. Chọn chung một nguồn mốc, ghi ra cho cả nhà.
Khi hai nguồn vênh nhau quá xa
Chênh một bậc màu giữa hai nguồn là chuyện thường ngày. Chênh hai ba bậc, ví dụ một bên xanh, một bên đỏ, thì có lý do cụ thể và đáng tìm ra. Trường hợp hay gặp nhất là trạm chính thức đang lỗi, hiển thị số cũ từ nhiều giờ trước trong khi không khí đã đổi; xem thời điểm cập nhật cuối là phát hiện ra ngay. Trường hợp thứ hai là cảm biến cộng đồng đặt ngay cạnh một nguồn cục bộ: bếp nướng, bãi đốt rác, chân công trình. Con số của nó đúng cho đúng một góc phố, không đại diện cho cả phường.
Trường hợp thứ ba là ước tính từ mô hình bị trượt khi thời tiết thay đổi đột ngột, như một trận mưa rào không được dự báo hay một đợt gió mạnh tràn về sớm hơn dự kiến. Mô hình thường cập nhật chậm hơn thực tế vài giờ. Trường hợp cuối cùng là chính máy đo cầm tay của gia đình: để máy cạnh bếp, cạnh máy tạo ẩm hay trong túi xách đều cho số lệch.
Khi chưa tìm ra lý do, hãy chọn hướng thận trọng cho người nhạy cảm (trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp) và hướng bình thường cho người khoẻ. Nghĩa là trẻ nhỏ tạm chơi trong nhà, người lớn khoẻ mạnh vẫn đi làm bình thường nhưng đeo khẩu trang lọc bụi. Một hai giờ sau xem lại, thường hai nguồn sẽ xích lại gần nhau.
Đừng chia sẻ ảnh chụp màn hình khi chưa hiểu con số
Mỗi mùa ô nhiễm, trên mạng xã hội lại lan truyền ảnh chụp ứng dụng báo đỏ, tím kèm lời "thành phố ô nhiễm nhất thế giới". Phần lớn những ảnh đó đúng ở một thời điểm, một trạm, một thang tính, nhưng bị hiểu thành kết luận cho cả thành phố và cả mùa. Hệ quả là người đọc hoặc hoảng loạn, hoặc nhờn dần và bỏ qua cả những cảnh báo thật.
Nếu muốn chia sẻ để nhắc người thân, hãy ghi kèm ba điều: nguồn nào, trạm nào, khung giờ nào. Ví dụ: "trạm chính thức gần trường lúc 7 giờ sáng ở mức kém, trung bình hôm qua ở mức xấu, cả nhà nhớ đeo khẩu trang lọc bụi khi đưa con đi học". Câu như vậy có ích hơn một ảnh màu đỏ không chú thích.
Với những người có bệnh hô hấp, tim mạch hoặc đang mang thai, con số chỉ là một phần. Cảm giác của cơ thể quan trọng hơn: ho tăng, khò khè, tức ngực, khó thở trong những ngày không khí xấu là lý do để liên hệ bác sĩ, kể cả khi ứng dụng đang báo màu dễ chịu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hai ứng dụng báo AQI khác nhau trong cùng một lúc?
Thường vì dùng thang tính khác nhau, khung thời gian khác nhau, lấy số từ trạm khác nhau hoặc dùng cảm biến, mô hình ước tính thay cho trạm chuẩn. Kiểm bốn điều đó trước khi kết luận ứng dụng nào sai.
Thang AQI của Mỹ có nặng hơn thang Việt Nam không?
Với bụi mịn PM2.5, cùng một nồng độ thì thang Mỹ hiện thường cho con số cao hơn và màu nặng hơn VN_AQI vì ngưỡng chia khác nhau. Không phải bên nào sai, chỉ là hai cái thước khác nhau.
NowCast là gì?
Đó là cách tính chỉ số có trọng số nghiêng về các giờ gần nhất, để con số phản ánh nhanh khi không khí thay đổi. Nó nằm giữa số theo giờ và trung bình 24 giờ, nên thường khác cả hai.
Cảm biến giá rẻ có đáng tin không?
Có ích để thấy xu hướng và so tương đối giữa các nơi gần nhau, nhưng dễ đo cao khi trời ẩm và cần được hiệu chỉnh. Khi cần căn cứ chắc, hãy đối chiếu với trạm chính thức gần nhất.
Nên dùng mấy ứng dụng xem chất lượng không khí?
Hai là đủ: một nguồn chính thức làm mốc để ra quyết định và một ứng dụng tiện tay có thông báo đẩy. Cài nhiều hơn chỉ thêm con số vênh nhau và thêm lo lắng.
Khi ứng dụng báo đỏ mà trời trông vẫn trong thì sao?
Có thể ứng dụng đang hiện trung bình của đêm qua, dùng thang nặng hơn hoặc lấy số từ trạm sát đường lớn. Xem chi tiết nguồn và đối chiếu với trạm chính thức trước khi đổi lịch sinh hoạt.