ONhiem.comÔ Nhiễm
Tra cứu số liệu và phản ánh ô nhiễm

Dự án nhà máy sắp xây gần nhà: tham vấn đánh giá tác động môi trường là gì

Dự án có nguy cơ tác động lớn phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường và tham vấn cộng đồng. Người dân đọc gì trong báo cáo, góp ý sao cho được ghi nhận.

Villagers seated on plastic chairs in a rural community hall in northern Vietnam seen from the back rows, a presenter at the front beside a blank projection screen, ceiling fans

Đánh giá tác động môi trường (thường viết tắt ĐTM) là việc chủ dự án phân tích, dự báo trước những tác động của dự án tới môi trường và đề ra biện pháp giảm thiểu; với những dự án thuộc diện phải làm, pháp luật bảo vệ môi trường yêu cầu tham vấn cộng đồng dân cư và tổ chức chịu tác động trực tiếp trước khi báo cáo được thẩm định, phê duyệt. Đây là lúc người dân được nói, và là lúc ý kiến có khả năng thay đổi thiết kế dự án nhất, vì sau khi xây xong thì gần như chỉ còn chuyện khắc phục.

Bài này viết theo nguyên lý chung của Luật Bảo vệ môi trường hiện hành và các văn bản hướng dẫn. Tiêu chí dự án nào phải làm ĐTM, hình thức và thời hạn tham vấn có thể được sửa đổi, nên khi có dự án cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Đánh giá tác động môi trường để làm gì

Hình dung một nhà máy chế biến dự kiến đặt cách khu dân cư một cây số. Trước khi xây, chủ dự án phải trả lời bằng văn bản những câu như: nhà máy thải ra những gì, bao nhiêu, xử lý bằng cách nào, xả ra đâu, khói bay theo hướng nào, xe chở nguyên liệu đi đường nào, sự cố xảy ra thì ứng phó ra sao, ai giám sát. Tập hợp câu trả lời đó, có tính toán và dự báo, là báo cáo đánh giá tác động môi trường.

Báo cáo được hội đồng hoặc cơ quan có chuyên môn thẩm định. Nếu đạt, cơ quan có thẩm quyền phê duyệt kết quả thẩm định; những cam kết trong báo cáo trở thành căn cứ để cấp phép, kiểm tra và xử lý về sau. Nói cách khác, ĐTM là "lời hứa" có giá trị pháp lý của chủ dự án về môi trường.

Với người dân, giá trị lớn nhất của ĐTM là hai thứ: biết trước dự án sẽ làm gì gần nhà mình, và có một văn bản để đối chiếu khi dự án đi vào hoạt động. Khói nhiều hơn mức đã cam kết, nước thải xả ra chỗ không được nêu trong báo cáo là những điều có thể chỉ ra rất cụ thể khi phản ánh.

Dự án nào phải làm ĐTM và tham vấn

Phân loại theo mức độ nguy cơ. Luật Bảo vệ môi trường hiện hành chia dự án thành các nhóm theo mức độ nguy cơ tác động xấu tới môi trường, dựa trên quy mô, công suất, loại hình sản xuất, vị trí có nhạy cảm về môi trường hay không. Nhóm có nguy cơ cao phải làm ĐTM; nhóm thấp hơn thực hiện thủ tục khác như giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường.

Loại hình hay gặp phải làm ĐTM. Những loại thường thuộc diện này là nhà máy nhiệt điện, xi măng, thép, hoá chất, khai thác khoáng sản, bãi chôn lấp và lò đốt rác quy mô lớn, khu công nghiệp, dự án có xả thải lớn hoặc gần khu vực nhạy cảm như nguồn nước sinh hoạt, khu bảo tồn. Danh mục chi tiết nằm trong văn bản hướng dẫn và có thể thay đổi.

Tham vấn là bước bắt buộc với dự án phải làm ĐTM. Chủ dự án phải tham vấn cộng đồng dân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếp, cùng các cơ quan, tổ chức liên quan. Có một số trường hợp đặc thù được miễn hoặc làm khác theo quy định.

Dự án nhỏ không có nghĩa là không có trách nhiệm. Cơ sở không thuộc diện ĐTM vẫn phải tuân thủ quy chuẩn xả thải, có thủ tục môi trường phù hợp và chịu kiểm tra. Người dân vẫn phản ánh được bình thường.

Tham vấn cộng đồng thường diễn ra thế nào

Theo quy định hiện hành, việc tham vấn thường kết hợp nhiều hình thức. Người dân nên để ý những cách sau để không bỏ lỡ:

  • Đăng tải trên trang thông tin điện tử: nội dung báo cáo ĐTM được công khai trên trang thông tin của cơ quan thẩm định trong một khoảng thời gian để mọi người góp ý.
  • Họp với cộng đồng dân cư: chủ dự án phối hợp với Ủy ban nhân dân xã nơi thực hiện dự án tổ chức họp với người dân chịu tác động trực tiếp, trình bày dự án và nghe ý kiến; nội dung họp được lập biên bản.
  • Lấy ý kiến bằng văn bản: chủ dự án gửi văn bản xin ý kiến tới Ủy ban nhân dân xã và các cơ quan, tổ chức liên quan.
  • Thông báo qua thôn, tổ dân phố: lịch họp thường được báo qua loa phát thanh, nhóm tin nhắn của thôn, giấy mời phát tới từng hộ ở vùng chịu tác động.

Nếu nghe phong thanh có dự án sắp đặt gần nhà mà không thấy thông báo tham vấn, có thể hỏi trực tiếp Ủy ban nhân dân xã hoặc Sở phụ trách môi trường: dự án đang ở giai đoạn nào, đã lập ĐTM chưa, khi nào tham vấn. Đây là quyền được tiếp cận thông tin môi trường của người dân.

Đọc báo cáo ĐTM: người dân nên xem phần nào

Báo cáo ĐTM thường dày hàng trăm trang. Không cần đọc hết, tập trung vào những phần ảnh hưởng trực tiếp tới khu mình ở:

Phần trong báo cáoCâu hỏi cần trả lời
Vị trí và quy mô dự ánCách nhà mình bao xa, công suất bao nhiêu, hoạt động mấy ca một ngày
Nguồn thải và tải lượng dự báoThải ra khí gì, nước thải bao nhiêu, chất thải rắn, chất thải nguy hại ra sao
Hiện trạng môi trường nềnĐã đo không khí, nước ở gần khu dân cư chưa, đo vào mùa nào, có phản ánh đúng thực tế không
Biện pháp giảm thiểuCó hệ thống xử lý khí, nước không, xả ra đâu, có khoảng cách an toàn, vành đai cây xanh không
Giao thông vận chuyểnXe tải chạy đường nào, có qua trường học, chợ, khu dân cư không, giờ nào
Phương án sự cốRò rỉ, cháy nổ, ngập lụt thì ứng phó thế nào, có báo cho dân không
Chương trình quan trắcĐo những gì, ở đâu, bao lâu một lần, kết quả có công khai không

Ghi lại những chỗ thấy chưa rõ hoặc chưa hợp lý, đánh dấu số trang. Góp ý dẫn đúng trang, đúng nội dung có trọng lượng hơn nhiều so với "dân không đồng ý".

Góp ý thế nào cho được ghi nhận

Nêu điều cụ thể của địa phương mà báo cáo chưa nói. Người dân biết những điều chuyên gia ở xa không biết: mùa đông gió thổi từ phía nhà máy về làng, con mương sau dự án là nơi lấy nước tưới rau, giếng của cả xóm nằm ngay hạ lưu. Đây là loại góp ý giá trị nhất.

Đặt câu hỏi rõ ràng, yêu cầu trả lời bằng văn bản. Ví dụ: "Nước thải sau xử lý xả vào kênh nào, kênh đó có dùng tưới tiêu không, quan trắc nước thải có công khai cho dân không?" Câu hỏi cụ thể buộc chủ dự án phải trả lời cụ thể.

Đề nghị thay đổi thiết kế, không chỉ phản đối. Đề nghị đổi tuyến đường xe tải tránh trường học, dời ống khói, tăng vành đai cây xanh, lắp quan trắc tự động có công khai số liệu. Những đề nghị này khả thi hơn và dễ được đưa vào điều kiện phê duyệt.

Kiểm biên bản họp. Đề nghị ghi đầy đủ ý kiến của mình vào biên bản; đọc lại trước khi ký. Nếu biên bản không ghi đúng, có quyền nêu ý kiến không đồng ý.

Góp ý bằng văn bản song song. Ngoài phát biểu ở cuộc họp, gửi văn bản góp ý tới chủ dự án và Ủy ban nhân dân xã, giữ bản sao có xác nhận đã nhận.

Câu hỏi mẫu mang tới cuộc họp tham vấn

Chọn những câu sát với khu mình ở, viết sẵn ra giấy để khỏi quên khi phát biểu, và đề nghị chủ dự án trả lời vào biên bản:

  • Khoảng cách từ ranh giới nhà máy tới nhà dân gần nhất là bao nhiêu, đã tính khoảng cách an toàn môi trường theo quy định chưa?
  • Hướng gió chính theo từng mùa ở đây là hướng nào, khu dân cư nằm ở phía cuối gió vào mùa nào?
  • Nước thải sau xử lý xả vào đâu, nguồn tiếp nhận đó người dân đang dùng vào việc gì?
  • Xe vận chuyển nguyên liệu, sản phẩm đi tuyến nào, bao nhiêu lượt mỗi ngày, có chạy ban đêm không?
  • Nhà máy có lắp quan trắc tự động khí thải, nước thải không, người dân có xem được số liệu không?
  • Khi có sự cố, ai báo cho dân, báo bằng cách nào, dân cần làm gì?
  • Nếu hoạt động gây thiệt hại cho ruộng, ao, sức khoẻ người dân, chủ dự án cam kết giải quyết theo cơ chế nào?

Không cần hỏi hết. Hai ba câu được trả lời rõ ràng, ghi vào biên bản, có giá trị hơn mười câu hỏi dồn dập không ai kịp trả lời. Nếu câu trả lời chưa thoả đáng, đề nghị chủ dự án trả lời bổ sung bằng văn bản gửi Ủy ban nhân dân xã để người dân cùng biết.

Sau khi dự án được phê duyệt

Phê duyệt ĐTM không phải là điểm kết thúc. Dự án còn phải có giấy phép môi trường trước khi vận hành chính thức, vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải, và thực hiện quan trắc theo chương trình đã cam kết. Người dân có thể hỏi về các mốc này, và theo dõi xem công trình xử lý có được xây đúng như báo cáo không.

Khi nhà máy đi vào hoạt động, hãy giữ bản tóm tắt cam kết trong báo cáo làm mốc. Nếu thấy khói, mùi, nước thải khác với những gì đã cam kết, ghi bằng chứng và phản ánh, nêu rõ chỗ khác biệt so với cam kết. Đây là kiểu phản ánh dễ được xử lý vì có căn cứ đối chiếu.

Nếu thấy quá trình tham vấn có dấu hiệu làm hình thức, như không mời người chịu tác động trực tiếp, biên bản không đúng thực tế, hoặc dự án được cấp phép mà không có tham vấn, đó là chuyện có thể khiếu nại hoặc kiến nghị theo quy định. Vì trình tự và thời hạn khá chặt, nên tra văn bản pháp luật hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm.

Câu hỏi thường gặp

Đánh giá tác động môi trường là gì?

Đó là việc chủ dự án phân tích, dự báo trước tác động của dự án tới môi trường và đề ra biện pháp giảm thiểu, thể hiện trong báo cáo được cơ quan có thẩm quyền thẩm định, phê duyệt. Các cam kết trong đó là căn cứ cấp phép và kiểm tra về sau.

Dự án nào phải tham vấn người dân?

Theo nguyên tắc chung, dự án thuộc diện phải làm ĐTM phải tham vấn cộng đồng dân cư và cá nhân chịu tác động trực tiếp, trừ một số trường hợp đặc thù theo quy định. Danh mục chi tiết cần tra trong văn bản hiện hành.

Làm sao biết dự án gần nhà đang ở giai đoạn nào?

Hỏi Ủy ban nhân dân xã hoặc Sở phụ trách môi trường của tỉnh, và để ý trang thông tin của cơ quan thẩm định nơi nội dung báo cáo ĐTM được đăng tải để lấy ý kiến. Người dân có quyền tiếp cận thông tin môi trường.

Đi họp tham vấn cần chuẩn bị gì?

Đọc trước những phần chính của báo cáo như vị trí, nguồn thải, biện pháp xử lý, tuyến xe vận chuyển, phương án sự cố. Chuẩn bị câu hỏi cụ thể và những hiểu biết địa phương mà báo cáo có thể bỏ sót như hướng gió theo mùa, nguồn nước dùng chung.

Người dân phản đối thì dự án có bị dừng không?

Ý kiến tham vấn được xem xét trong thẩm định nhưng không tự động dừng dự án. Góp ý có căn cứ, đề nghị thay đổi thiết kế cụ thể thường có khả năng được đưa vào điều kiện phê duyệt cao hơn phản đối chung chung.

Nhà máy hoạt động khác với cam kết thì làm gì?

Ghi bằng chứng, đối chiếu với nội dung cam kết trong báo cáo đã phê duyệt và phản ánh tới Sở phụ trách môi trường, nêu rõ điểm khác biệt. Nếu có thiệt hại hoặc cần khiếu nại, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138